Tweejarige loonstop maakt crisis erger

Loonmatiging doet het altijd goed in calvinistisch Nederland. Maar met tijdelijke soberheid schiet de economie niets op. Hopelijk stemmen de vakbonden tegen. De Polder moet het hebben van arbeidsbesparende technologie en onderwijs.

Goede calvinisten weten het al (nog voordat ze nadenken over economie): zuinigheid en matiging zijn nooit verkeerd. Een meerderheid van de bevolking vindt het recent gesloten sociaal akkoord goed; alleen de FNV-leden lijken het maar niets te vinden. De bekende riedel van het kabinet luidt: het gaat slecht met de economie. Iedereen moet een stapje terug doen, anders wordt dit en dat onbetaalbaar. En de internationale concurrentiepositie moet verbeteren. Kortom: broekriem aanhalen!

Geen vier jaar geleden heerste in Nederland nog een jubelstemming. Hordes buitenlandse bestuurders kwamen de Polder bezoeken. Dit was het enige land in Europa met volledige werkgelegenheid. Hoe hadden ze deze fantastische banengroei behaald? Inmiddels heerst diep pessimisme. Nederland heeft bijzonder weinig weerstandsvermogen tegen de wereldwijde conjunctuurmalaise. De conjunctuurbeweging waar we mee te maken hebben, werd door de Fransman Juglar al in 1864 beschreven; vandaar de naam 'Juglarcyclus'. Na 6 à 8 vette jaren volgen telkens 2 tot 3 magere jaren. De 'Juglarcyclus' vertoont over de afgelopen 150 jaar een verbluffende regelmaat. De huidige crisis was dus voorspelbaar en de goede boodschap luidt: binnenkort komt herstel. Dat moet zo; anders zou de theorie van Juglar niet meer kloppen. Dus, a.u.b. geen paniekvoetbal over slecht nieuws op korte termijn. Laat ons liever stilstaan bij de echte problemen van Nederland.

Wat liep en loopt in Nederland verkeerd? Nederland heeft na 1984 een opvallende banengroei gekend. Niet alleen het aantal banen groeide veel harder dan in de buurlanden, ook het aantal gewerkte uren. Echter, het nationaal product groeide ongeveer even hard als in de rest van Europa. Als ik dezelfde economische groei heb als mijn buurman, maar ik heb veel meer groei van mijn arbeidsuren, wat is dan aan de hand? Ja, kennelijk boek ik dan minder efficiencywinst. Economen hebben het in dit verband over de arbeidsproductiviteit. Preciezer: de waardecreatie ('toegevoegde waarde') per gewerkt uur. Sinds twintig jaar groeit de toegevoegde waarde per gewerkt uur in Nederland nog maar ruim half zo hard als in de buurlanden. Zijn Nederlanders lui en sloom? Neen, de werkdruk in Nederland is juist vrij hoog.

Groei van de toegevoegde waarde per arbeidsuur heeft weinig te maken met hard werken. Het komt vooral van het vlot toepassen van moderne, arbeidsbesparende procestechnologie, van beter onderwijs en van slim organiseren. Niet hard maar slim werken is gevraagd. Vooral op het punt van onderwijs en arbeidsbesparende technologie laat Nederland het afweten. Onderzoek wijst uit dat investeringen in onderwijs positief doorwerken in de toekomstige welvaartsgroei. De voortdurende bezuinigingen op onderwijs vanaf het kabinet-Lubbers I waren dus het domste wat men kon doen. Nederland zou 3-5 miljard in onderwijs moeten investeren om dit te repareren en om weer in de subtop van Europa te zitten. Met 700 miljoen extra voor onderwijs zitten we voor een dubbeltje op de tweede rang. Een toonbeeld van Hollandse krenterigheid.

En hoe staat het met arbeidsbesparende technologie? De langdurig gematigde loonontwikkeling heeft ondernemers juist weinig prikkels gegeven om arbeid te vervangen door slimme technologie. Oude jaargangen van minder productieve machines kunnen dankzij de gematigde lonen langer winstgevend dienstdoen. Het invoeren van nieuwe en productievere machines gaat traag. Vandaar de geringe groei van de toegevoegde waarde per arbeidsuur. En vandaar dat we veel meer arbeidsuren nodig hebben dan onze buren voor dezelfde economische groei. Leuk voor de vele mensen die daardoor een baan vonden. Echter, het zijn kunstbanen, gekocht met ernstige moderniseringsachterstanden. Kwetsbare werkgelegenheid dus. Nederland gedraagt zich als het domme jongetje dat veel extra uren huiswerk moet doen om de Europese klas te kunnen bijbenen. Het voorstel van werkgeversvoorzitter Schraven voor herinvoering van de 40-urige werkweek treft de spijker op zijn kop: als je niet slim bent, moet je vlijtig zijn.

Het kabinet heeft geen concept tegen de productiviteitscrisis. Met een tweejarige loonstop wordt het probleem alleen maar verergerd. Ze hebben niet eens een goede analyse van het probleem. Iedereen heeft het goede recht om mijn analyse van het Nederlandse innovatietekort te verwerpen. Maar kom dan eens met een gedegen argumentatie en een alternatieve verklaring.

Maar hebben we de loonstop niet nodig vanwege de verslechtering van de internationale concurrentiepositie? Die staat inderdaad onder druk. Maar wat veel mensen niet weten: gedurende de hele periode van loonmatiging sinds 1982 heeft Nederland internationaal marktaandeel verloren. De Nederlandse export groeit sinds 20 jaar langzamer dan de wereldhandel, ondanks de gematigde loongroei. Uit onderzoek blijkt dat exportsucces maar voor een beperkt deel wordt verklaard met loonkosten. Belangrijk zijn factoren die samenhangen met innovatief vermogen, zoals research and developement, onderwijs, patentposities etcetera. Ook voor je export geldt: inspiratie is belangrijker dan transpiratie. Wellicht moet Nederland eens naar Vlaanderen kijken. Vlaanderen is een succesvolle kennisregio met een hoge productiviteitsgroei, de precieze tegenpool van Nederland. Nog even en de Belgenmoppen kunnen worden omgedraaid.

De vakbonden zitten met het probleem dat aan de bovenkant van de samenleving binnenkort weer goed wordt verdiend en dat zij dan aan hun achterban moeten uitleggen waarom ze een tweejarige loonstop hebben geslikt. Hun ledenbestand en machtspositie kunnen dan verder afbrokkelen. Dan kan een volgend kabinet nog vlotter met ze sollen. Bovendien beperkt het sociaal akkoord de koopkracht van de mensen. Er is kans dat dit het conjunctuurherstel vertraagt en dat mensen dan onnodig lang werkloos blijven. Matiging is goed calvinisme, maar helaas niet altijd goede economie.

Hoe verder? Laat de FNV-leden maar 'neen' zeggen tegen het akkoord. Laat de ondernemers gerust wat meer loonkostendruk voelen. Goede ondernemers kunnen daartegen en de anderen moet je niet in bescherming nemen. En geef aandacht aan een recent voorstel van Lodewijk de Waal: belastingverhogingen. Goed onderwijs- en kennisbeleid kost bakken geld. Met de randvoorwaarden van boekhouder Zalm (geen belastingverhoging en tevens tekortreductie) kun je geen kant op. Het Innovatieplatvorm kan mooie volzinnen op papier zetten; maar hoe je het ook wendt of keert: er is geen geld voor daadkrachtig kennisbeleid. Zonder belastingverhoging blijf je millimeteren. Dan is Nederland over vier jaar nog verder van huis.