Barmhartigheid in de boeien

Illegalen kloppen vergeefs aan bij moskeeën; zwervers ook. Ze kunnen wel terecht bij kerken. Aan de waarden van de islam ligt het volgens onderzoeker H. Yar niet, wel aan de normen: de moslim-barmhartigheid heeft te weinig oog voor tegendraadse onderwerpen als dakloosheid en psychiatrie. En vrouwenmishandeling.

Ze komen uit Rotterdam, Breda, Den Haag, Amsterdam. Pakistanen, Turken, een Nigeriaanse vrouw en vooral veel Marokkanen. Ze werken in de horeca, als schoonmaker, in de glastuinbouw. Zo'n 80 illegalen zitten in een verduisterd zaaltje ergens in Amsterdam. Allemaal hardwerkend en goed geïntegreerd, vindt pastor Cor Ofman. Maar de Nederlandse taal zijn ze niet allen evenzeer machtig. Dus spreekt Mohammed Benmansour ze in het Arabisch en het Frans toe en doet een ander het nog eens over in het Berbers.

De illegalen voeren actie en de kerken staan erachter, zegt Ofman. Een halfjaar geleden begon de actie met twintig mensen, nu hebben al 1000 illegalen getekend voor legalisatie.

Momo Benmansour van de Stichting Europese Generatie is een Marokkaanse vijftiger die als een klassieke vakbondsman ('tegen het kapitalisme en de slavernij!') de illegalen aanvoert. In sappig Nederlands-Duits pleit hij, zelf legaal, voor een pardon: illegalen die hier minimaal vijf jaar wonen, moeten werkend een verblijfsvergunning verdienen, zonder beroep te doen op de bijstand. Met een strafblad, zegt Momo, kom je voor het pardon niet in aanmerking.

Dan schokt hij zijn gehoor met de uitroep dat je er bij hem met een baard niet inkomt. Eerder had hij al geen goed woord over voor 'mannen met baard in de moskee, met een dikke buik en uitkering'; zíjn mensen willen werken.

Is er voor de legaliseringsactie steun vanuit moskeeën? De vraag valt erg verkeerd, niet bij Benmansour, maar bij anderen. ,,Legalisatie heeft niets te maken met moskeeën', bitst een man, ,,uw vraag leidt af van de slachtoffers'. De discussie wordt grimmig, soms gevoerd in het Nederlands, dan weer in het Arabisch en steeds op hoge toon. Ofman grijpt in. ,,We hebben politieke steun nodig.' Een onderzoeker gaat op kosten van Haagse kerken beschrijven hoe de illegalen worden 'uitgebuit', en hoe 'onze economie niet zonder jullie kan'. Dat legalisering dus Nederlands welbegrepen eigenbelang is. ,,En omdat jullie moslims zijn, horen jullie toch een beetje bij de moskee. Gebruik jullie contacten daar om ook die mee te krijgen.'

Benmansour blijft sceptisch. Een maand geleden weigerden moskeeën mee te doen bij een nachtwake voor illegalen; kerken in heel Nederland deden wel mee. En voor het legaliseringsplan heeft hij in de hoofdstad zes, zeven moskeeën benaderd, en zelfs de voorzitter van een koepelorganisatie, ,,maar ze houden het tegen. Ze gooien onze papieren weg en zeggen 'rot op'. Ze zijn bang, want ze hebben al problemen, met die Rotterdamse imam (El Moumni, red.), met Afghanistan. Ja, rot op, zeggen ze.' Tegen een jongeman: ,,Toch?' Ja, zo was het, knikt hij.

Dus zoekt Benmansour elders medestanders. Hij legt een foto op tafel: Momo die Jan Peter Balkenende het pardon-voorstel overhandigt. In België ('we gaan Europees') zocht hij contact met de Socialistische Partij. En met Dyab Abou Jajah van de omstreden Arabisch Europese Liga voerde hij een 'persoonlijk gesprek'. ,,Die steunt ons ook.'

Bij een bezoek aan het illegalen-trefpunt, eind vorig jaar, was het onderwerp 'steun' minder beladen en spraken illegalen vrijuit over hun ongenoegen over het gebrek daaraan. Dat moskeeën nul op rekest gaven bij de pardon-actie, dat vonden ze tot daar aan toe. Maar het steekt dat hun gemeenschap geen individuele hulp wil bieden. ,,Als je honger hebt en je komt bij een moskee,' zegt een Marokkaan, ,,dan sturen ze je weg. Alleen in de ramadan (vastenmaand, red.) ben je welkom. Waar je wel terechtkunt? Bij kerken. Ze helpen in de moskeeën liever Palestijnen en Tsjetsjenen.' Bedenkelijke types op afstand dus, liever dan de aardige armen dichtbij.

Verderop in de straat staat een inloophuis voor dak- en thuislozen, opgezet door lokale kerken. Volgens de coördinator beklagen Noord-Afrikaanse bezoekers zich over het onthaal bij moskeeën. ,,Ze vertellen dat ze weggestuurd worden, met als reden: 'we schamen ons voor jullie'.'

Daarbovenop zit, vertelt diakonaal werker Arend Driessen, een dubbele schaamte in de bezoekers zelf: ,,Voor het feit dat ze als islamiet verslaafd zijn geworden, en omdat ze uitgekotst worden door hun gemeenschap'. Dat speelt, aldus Driessen, heel sterk bij islamitische jongens die drugsverslaafd zijn en zich prostitueren.

De functie van moskeeën verschuift, stelt politicoloog Hasan Yar van het Islamitisch Instituut voor Maatschappelijke activering Ihsan in 's-Hertogenbosch. Bemoeiden ze zich eerst alleen met geestelijke zaken, nu krijgen ze steeds meer een sociaal-culturele en opvangfunctie.

In zijn nog niet gepubliceerde onderzoek naar islamitisch sociaal handelen, uitgevoerd in de Randstad en Noord-Brabant, beantwoordt Yar twee vragen: Welke waarden zijn er in het geding? Voor welke kwesties lopen vrijwilligers warm?

Gerechtigheid is belangrijk voor de 'sociaal progressieve godsdienst' die de islam is. Barmhartigheid, adjr en sawab - inzet om niet - liggen ten grondslag aan de islamitische naastenliefde, aldus Yar. De Nederlandse moslims die Yar voor zijn onderzoek sprak zijn ervan overtuigd dat islamitische waarden helpen bij het aanpakken en oplossen van maatschappelijke kwesties, vooral bij 'kwetsbare mensen en groepen'. Religieuze taal en verhaal helpt, signaleert Yar op grond van onderzoek, bijvoorbeeld in pleegzorg en gevangenis.

Toch laten islam-gebonden organisaties het afweten bij de hulp aan zwerver, verslaafde en illegaal. Volgens Yar deugen de waarden van de islam wel. Het probleem zit bij de toepassing ervan, de normen.

,,Over een illegaal die wat bijeen bedelt bij het vrijdaggebed doet niemand moeilijk', zegt Yar, ,,maar verdergaande hulp aan illegalen ligt anders, want dat is onwettig. Toch krijgen ze steun van sommige moskeeën, in Den Haag en Eindhoven bijvoorbeeld. Sinds 11 september zijn de besturen wel omzichtiger geworden, want je weet niet wíe je helpt.'

Yar onderscheidt twee soorten kwetsbaren. De eerste categorie is naar islamitisch inzicht geaccepteerd. Problemen in de gezinssfeer zoals scheiding zijn erkend, lichamelijk gehandicapten en ouderen ook. Voor die gewone problemen zetten islamitische vrijwilligers zich graag in.

Veel moeilijker is het om inzet te mobiliseren voor tegendraadse onderwerpen zoals de opvang van ex-gedetineerden of ex-verslaafden. Zij vallen in de tweede categorie, die van taboe en schaamte, en hoeven niet op steun te rekenen: bij verslaving, prostitutie, homoseksualiteit, en psychiatrische ziekten 'als ze in verband gebracht worden met djinns, kwade geesten'.

De niet geaccepteerde kwetsbaren krijgen een zeer kritisch en terughoudend onthaal. ,,Werkt het taboe door in het gezin, dan staat men er wel meer voor open.' Daarom wil Yar een 'moreel appèl' op de islamitische basiswaarden doen 'om sociaal handelen te bevorderen.'

Volgens arabiste Miriam den Hollander, werkzaam met Marokkaanse, Turkse en Egyptische vrouwen voor het Amsterdams buurvrouwencontact, ligt de armenzorg (zakat) stevig in de islamitische traditie verankerd, maar niet alle mensen in de knoei komen voor die zorg in aanmerking. Aan Yars taboelijstje voegt Den Hollander enkele groepen toe: slachtoffers van huiselijk geweld en weggelopen meisjes ('meestal vanwege een opgedrongen huwelijk'). ,,En sommige Marokkanen schamen zich diep voor een verstandelijk gehandicapt kind.'

Vooral meisjes zijn het slachtoffer, zegt ook Hans Krikke, documenatairemaker en schrijver van 'Aan de grenzen; suïcidaal gedrag onder allochtone meisjes en jonge vrouwen'. ,,Hun beroep op zelfbeschikking is onaanvaardbaar. Maagdelijkheid is de achilleshiel van de eer van vader, die zijn ontijdig ontmaagde dochter kan verstoten. Een verkracht meisje is een tweedehands dochter die met de nek wordt aangekeken. Islamitische meisjes verminken zichzelf vaak, zijn depressief en vier keer zo vaak suïcidaal als autochtone meiden.'

Het begin van 'eigen' hulpverlening is er, zoals het bekroonde Marokkaanse vrouwen-inloophuis en in Nederland opgeleide geestelijk verzorgers. Krikke vindt het hoopvol, maar nog erg weinig. ,,In moskeeën zijn ze beducht voor statusverlies. Over een bestuurslid dat een verslaafde hielp, werd geroddeld. Einde hulp, want zo'n verslaafde draagt Satan in zich.' De reguliere - blanke - drugshulpverlening heeft weinig kaas gegeten van de culturele achtergrond van verslaafden; voorlichting in de moskee is moeizaam, zegt Krikke. ,,Na het vrijdaggebed liep de zaal meteen leeg, want d r wilde men niet mee geassocieerd worden.'

Den Hollander stelt dat voor veel 'niet geaccepteerde kwetsbaren' geen islamitische opvang is. En er gaat, denkt Krikke, nog zeker een generatie overheen eer de broodnodige islam-gebonden hulp op gang komt. Nu verlamt die zichzelf nog door schaamte over het afwijkende gedrag en is zo zélf deel van het probleem.

,,Barmhartigheid zit in essentie in de islam, maar culturele taboes gijzelen haar', zegt Krikke. Het doorbreken daarvan 'is een taak voor de kerken in de grote steden'. ,,Kerken komen niet met professionals aanzetten, maar met vrijwilligers. Die geen stappenplan hebben, maar de tijd. En ze delen het barmhartigheidsideaal van moslims.'

In Utrecht zijn daar 'goede ervaringen' mee opgedaan, zegt Krikke. De secretaris van de Amsterdamse hervormde diakonie wil, zegt hij, ook iets opzetten als de islamitische hulp niet snel op gang komt. Hij heeft al een plan klaarliggen. ,,Het is nog héél pril, maar we willen kijken hoe wíj kunnen helpen waar geen helper is.'

Vandaag belegt de St. Theologisch vormingswerk een studiedag over mogelijkheden tot diaconale samenwerking van christelijke en islamitische gemeenschappen. Met oa. Hasan Yar en Miriam den Hollander, 10.30u D'Bruynvis, Keizersgracht 105, Amsterdam.