Vrede in Afrika is zaak van lange adem

NAIROBI - ,,Buitenlandse druk spoort strijdende partijen vaak eerder aan tot overeenkomsten dan nationale belangen'', meent de Keniaanse politicoloog Cyrus Mutiso. ,,Neem Soedan. De islamitische regering wil niet het doelwit worden van de Amerikaanse oorlog tegen terreur, waardoor ze zich toeschietelijker opstelt in het vredesproces. De oliewinning in dat land speelt net zo'n grote rol.''

De VS zoeken steeds meer in Afrika naar olieleveranciers om hun afhankelijkheid van het Midden-Oosten te verminderen. Buitenlandse oliemaatschappijen bemachtigden concessies in Soedan voordat de oorlog in 1983 begon. Ze willen aan de slag maar daartoe is vrede een vereiste.

Vertegenwoordigers van de Soedanese regering en de rebellenbeweging SPLA verzamelen zich later deze maand opnieuw in de Keniaanse plaats Machakos voor vredesprekingen. Na twintig jaar oorlog kwamen zij in oktober een wapenstilstand overeen voor de duur van de conferentie. Beide partijen beschuldigen elkaar nu van schendingen van het bestand in de zuidelijke provincie Bovennijl. Daar wint de regering van Khartoem -op bescheiden schaal- olie tot grote woede van de rebellen in Zuid-Soedan. Een fiks deel van de inkomsten wordt besteed aan de oorlogsmachine van het regeringsleger.

De baanbrekende overeenkomst dit najaar was om in het zuiden over zes jaar een referendum te houden waarin de zwarte bevolking kan beslissen of ze afscheiding wil of bij het gearabiseerde noorden blijft. Ook beloofde de regering dat de sjaria, de islamitische wetgeving, alleen geldt voor het noorden. De etnische en religieuze tegenstellingen tussen noord en zuid vormen weliswaar een essentiel deel van het conflict maar de heerschappij over bodemschatten lijkt gezien de gevechten van crucialer belang.

Driehonderd kilometer westelijker in Kenia, in het stadje Eldoret, kwamen op 7 januari weer de rivaliserende partijen van Somalië bijeen. In het land heerst anarchie sinds de val van president Siad Barre in 1991. De vredesconferentie werd eerder deze week opgeschort vanwege onenigheid tussen gedelegeerden en bemiddelaars. De vredesronde, die vorig jaar van start ging, begon met 1200 afgevaardigden maar de bemiddelaars eisten dat het aantal terug werd gebracht naar ruim 300. Nog steeds bevinden zich zo'n 700 Somaliërs in Eldoret.

Toch is vermindering van het aantal 'onderhandelaars' niet altijd gunstiger. ,,Groepen die niet mogen deelnemen, voelen geen verplichting om zich te houden aan akkoorden. Dus moeten de bemiddelaars naar een verdeelsleutel zoeken die iedereen tevreden stemt, hoe moeilijk dat ook is in zo'n versplinterd land'', zegt professor Mutiso.

Bij de Somalische vredespogingen spelen de gevolgen van de aanslagen in de VS op 11 september 2001 eveneens een rol. Westerse troepen houden vanuit buurlanden het land scherp in de gaten omdat het een schuilplaats kan zijn voor terroristen. Met name buurland Ethiopië buit de situatie uit. Het als christelijk te boek staande land vreest de steun van islamitische landen aan achtergestelde moslims in het land. Addis Abeba vindt ook dat er te veel fundamentalische elementen zitten in de Somalische overgangsregering die twee jaar geleden werd geïnstalleerd na een grote vredesconferentie in Djibouti. Ethiopië koos dan ook de zijde van de krijgsheren die de overgangsregering frustreren.

In Arusha, Noord-Tanzania, zullen Zuid-Afrikaanse bemiddelaars deze maand aan tafel proberen te schuiven met de strijdende partijen in Burundi. Eind december had een staakt-het-vuren van kracht moeten worden tussen de overgangsregering en de rebellenbeweging CNDD-FDD. Een groep Afrikaanse waarnemers moest toezien op het bestand. Die kwamen er echter niet en van een wapenstilstand is geen sprake ook al omdat een andere rebellengroep, de FNL, wegliep uit onderhandelingen.

Grootste obstakel is de samenstelling van het Burundese leger. De strijdkrachten worden net als in Rwanda gedomineerd door de Tutsi-minderheid. De Hutu-rebellen vrezen, net als groepen in Congo, overheersing door Tutsi's.

Om conflicten te beslechten geven Afrikaanse landen vaak de voorkeur aan buitenlandse bemiddeling. ,,Maar ze hebben vaak te hoge verwachting wat betreft neutraliteit en kennis'', zegt professor Mutiso. ,,Je moet in ieder geval mensen uit het eigen land bij de bemiddelaars hebben.''