Moskous atelier volgt Griekse meesters

Het beroemdste atelier van Moskou is een ruim twintig meter hoge, stoffige fabriekshal aan de Vakbondsstraat. Bijna alle grote standbeelden in de Russische hoofdstad zijn hier gemaakt: van Karl Marx en Lenin tot het enkele jaren oude gigantische beeld van tsaar Peter de Grote.

MOSKOU - Met een haast liefkozend gebaar plakt Georgij Frangoeljan nog wat extra klei op de neus van keizerin Elisabeth. De handen van de kunstenaar zijn nauwelijks groter dan de keizerlijke neus, haar kleien krullen werpen een schaduw op z'n gezicht.

De Russische keizerin 'Elizaveta Petrovna' -die regeerde van 1741 tot 1761- is het nieuwste project van Frangoeljan. Als een strijdvaardige dame zit ze te paard, met steigers ombouwd om de kunstenaar zijn werk te laten doen. Het bronzen beeld van zo'n vijftien ton komt te staan op een fort in de havenstad Baltiisk, het meest westerse puntje van Rusland in de regio Kaliningrad. ,,Elizabeth brengt de eerste groet van Rusland aan het nieuwe Europa, voor de schepen die op weg zijn naar Sint-Petersburg'', zegt Frangoeljan. De opdracht kreeg hij van de regio Kaliningrad, met goedkeuring van de Russische regering.

Het zes meter hoge monument is het eerste van een vrouwelijk heerser te paard ter wereld, op een klein beeld van koningin Wilhelmina in Amsterdam na. ,,Elisabeth was een uitstekend ruiter. Ze nam zelfs militaire parades af te paard. Voor het rijden ontwierp ze haar eigen kleding, een combinatie van een militair uniform en een damesjurk.''

Frangoeljan ziet het paard als de troon van haar imperium. ,,Elisabeth leek erg veel op haar vader, Peter de Grote'', zegt de kunstenaar, die in Moskou onder andere het beeld van de zanger Boelat Akoedzjava op de Oude Arbat maakte.

Verderop in de hal werken een paar arbeiders aan een enorme leeuw. Directeur Valentin Rivkind van monumentenfabriek VchPO zag hier tientallen beroemde Moskouse beelden ontstaan, zoals dat van Marx (tegenover het Bolsjoi), Lenin (op het Oktoberplein), de eerste man in de ruimte Joeri Gagarin en de generaals Bagration en Koetoezov. Rivkind is trots op zijn gespecialiseerde arbeiders. ,,De kunstenaar komt met een eerste gipsen model van het beeld, onze jongens maken het model op ware grootte.''

In een hoek laat 'vergroter' Andrej zien hoe dat proces in z'n werk gaat. Het licht van zijn lasapparaat spat alle kanten op. Van een grote horizontale meetlat hangen meetloodjes naar beneden, de punten in de ruimte worden gefixeerd met aan elkaar gelaste ijzeren staafjes zodat er een ruimtelijk model op ware grootte ontstaat. De binnenkant wordt afgetimmerd, vervolgens smeren arbeiders de oppervlakte van het beeld met klei dicht. De kunstenaar hoeft zich slechts te bemoeien met het afwerken van de details.

,,Ze hebben het vergroten ooit met lasertechniek geprobeerd'', zegt de directeur, ,,maar daar zijn ze van teruggekomen. Zo deden de oude Griekse meesters het al.''

Van het kleimodel maken arbeider Nikolaj Popov en zijn collega's een gipsen mal om het monument in brons uit te voeren. Popov werkt al 42 jaar in de VchPO en heeft het vak in de praktijk geleerd. ,,Er is nog steeds geen opleiding voor'', zegt hij. ,,Nieuwe krachten neem ik aan op hun goede gevoel en beoordelingsvermogen voor het materiaal. Ze moeten ook met de kunstenaars kunnen omgaan. Dat zijn soms capricieuze jongens.''

In de sovjetperiode regende het opdrachten van de staat. Iedereen met een dubbele onderscheiding als Held van de Sovjet-Unie of van de Socialistische Arbeid kreeg automatisch een buste. De VchPo overleefde de moeilijke jaren negentig dankzij de opdrachten van Zoerab Tsereteli, de 'hofkunstenaar' van Moskou. Tsereteli maakte onder andere Peter de Grote en zijn schip in de rivier Moskva, het monument in Overwinningspark en de reliefs op de herbouwde Christus de Verlosser-kerk. ,,Private opdrachten hebben we bijna niet'', aldus Rivkind. ,,Logisch, die beelden kosten honderduizenden dollars. Elisabeth kost een miljoen dollar.''

In september zal Elisabeth in bronzen delen worden overgebracht naar Baltiisk. Frangoeljan heeft er dan anderhalf jaar aan gewerkt. Vandaag legt hij de laatste hand aan het hoofd, dat hij gisteren nog iets verkleind heeft. Elke nacht wordt het enorme beeld met natte doeken en plastic bedekt tegen uitdrogen. ,,Het is een proces dat de kunstenaar niet kan stoppen, net een zwangerschap'', zegt Frangoeljan. ,,Ik moet doorgaan als de klei er eenmaal op zit.''