Tussen duim en wijsvinger

Het was niet verrassend dat de politici hun campagnes vooral op de televisie voerden, maar wel dat er zoveel mensen naar ze bleven kijken. Politiek 'scoort'.

Een redacteur van een tv-programma belde mij dinsdag met de vraag of ik die avond wilde aanschuiven bij een debat over dit onderwerp. Het zou vooral gaan over de vraag of de lijsttrekkers hun laatste restje waardigheid hadden verloren door ook deel te nemen aan allerlei onbenullige amusementsprogramma's.

Zij peilde mijn mening bij wijze van ballotage, want wie in haar programma gast wil zijn moet in het gebruikelijke voorgesprek vooral niet de fout maken geen uitgesproken standpunt in te nemen. Als je te vaak 'tsja', 'misschien' of 'anderzijds' zegt, val je af. En die fout maakte ik (niet voor de eerste keer) omdat ik behalve de nodige onzin ook een boeiende en levendige campagne op de buis voorbij had zien trekken. Het speet de redacteur zeer maar ik was -'ik zal het maar eerlijk zeggen'- te weinig zwart-wit. Die avond zat op mijn plaats een collega die het beter had begrepen. ,,Daar zakt je broek van af'', riep hij onmiddellijk bij het eerste voorbeeld.

Gelukkig voor de ijdelen onder ons was al in een herkansing voorzien: woensdag in het verkiezingsprogramma van de publieke omroepen. Ook daar zou het gesprek gaan over de invloed van de televisie met als voetnoot de stelling dat dagbladen er niet meer toe doen. Daarvoor waren twaalf minuten uitgetrokken waarin drie mensen het woord moesten doen en ook nog twee filmpjes zouden worden getoond. Gekkenwerk, maar wel drie miljoen kijkers, lokte de redactie. Gratis reclame voor de krant! En de ballotage was nu geen probleem: voor 'anderzijds' was gewoon geen tijd.

Vlak voor de uitzending zei de presentator dat hij duim en wijsvinger bij elkaar zou brengen als sein om snel af te ronden 'in verband met de verminderde tijd'. Zes minuten en twintig seconden later was het over. U hoort mijn uitgever niet klagen: ik kon er nog net een zin in proppen over de onmiskenbare betekenis van kranten.

Interessanter was het relaas van de hoofdgast, Kay van de Linde. In 2001 werd hij campagneleider van Leefbaar Nederland met Pim Fortuyn. De lijsttrekker stond er slecht voor in de peilingen en kwam nauwelijks aan bod in de media. Vooral de publieke omroepen en dagbladen negeerden hem. Van de Linde wist raad: bonje maken. Fortuyn trok aandacht, werkte zich op via de lichtste tv-programma's en toen hij eenmaal niet meer te vermijden was schopte hij de journalistiek -in zijn ogen de steunpilaren van de gevestigde paarse orde- hard tegen de schenen. Hij beet van zich af als een vraag hem niet beviel, liep weg uit interviews of ging regelrecht schelden.

Het was een groot succes, vertelde Van de Linde die de kunst had afgekeken van Amerikaanse campagnes. Kijkcijfers schoten omhoog en de redacties werden overstelpt met instemmende reacties van kijkers: eindelijk iemand die de journalisten op hun nummer zet. Het liep tot spijt van zijn campagneleider alleen zo uit de hand dat een breuk met Leefbaar Nederland onvermijdelijk werd.

Maar Fortuyn wist de journalistiek wel voor lange tijd in het defensief te dringen. Er loopt nog een strafklacht tegen enkele journalisten, maar als we Van de Linde mogen geloven was eerder het omgekeerde aan de orde: Fortuyn heeft de media gedemoniseerd.

Als er woensdagavond tijd was geweest hadden we ons kunnen afvragen wat de lijsttrekkers van hem hebben geleerd. Zij waren de afgelopen weken op elk moment van de dag in alle uithoeken van de televisie te zien. Zij spraken meer Jip-en-Janneke-taal. Zij waren assertiever tegen hun concurrenten maar ook tegen interviewers en gespreksleiders. Zij beheersten het scherm.

Er waren goede debatten met scherpe vragen maar de journalistiek hield zich daarbij vaak te veel schuil. Zelden werd het loven en bieden op de verkiezingsmarkt nader tegen het licht gehouden: wat zegt hij hier eigenlijk, kan hij dat wel waarmaken en zei hij vorige week niet iets heel anders? Gelukkig dat er kranten zijn. Ook al konden zelfs zij niet altijd het tempo van de campagne bijbenen, de lezer kon tenminste nog naar lucht happen.