'Regie nodig bij verantwoord ondernemen'

De regering moet haar verantwoordelijkheid oppakken. Nu de economie hapert, is het gevaar groot dat bedrijven het minder nauw nemen met ethisch verantwoord gedrag, waarschuwen Rob van Tulder en Alex van der Zwart, auteurs van het boek 'Reputaties op het spel', dat vandaag wordt gepresenteerd.

ROTTERDAM - Een chaos, waarin iedereen een eigen invulling geeft aan maatschappelijk verantwoord ondernemen, zo beschrijven hoogleraar Rob van Tulder en Alex van der Zwart, verbonden aan de faculteit bedrijfskunde van de Erasmus Universiteit Rotterdam, de huidige trend. Het is een doolhof van keurmerken, gedragscodes, milieu-, sociale, sociaal-ethische en duurzaamheidsverslagen waarmee ondernemingen hun goede kant willen laten zien, terwijl controle nog al eens ontbreekt.

Tegelijkertijd blijkt het uitgangspunt van de Nederlandse overheid -ingefluisterd door de Sociaal-Economische Raad (Ser)-, dat bedrijven zichzelf corrigeren en zich netjes gedragen omdat anders hun reputatie in het geding komt, niet te werken. ,,Lang niet alle bedrijven zijn daar gevoelig voor, en bovendien: wat is netjes en wie bepaalt dat'', zegt Van der Zwart na een uitgebreide studie naar conflicten tussen bedrijven en maatschappelijke groeperingen.

,,Met een soort ethisch reveil zoals Ser-voorzitter Wijffels voorstaat, ben je er niet'', onderstreept Van Tulder. Voorbeelden waar het misgaat, zijn er genoeg. Zo is er kritiek op bedrijven die zakendoen in dictatoriale landen als in Burma. ,,Maar waarom zouden bedrijven daar geen zaken doen als overheden niet heel duidelijk het regime afwijzen en bijvoorbeeld een handelsboycot instellen zoals tegen Irak en Servië wel is gebeurd?'' De directie van lingeriefabrikant Triumph, die beha's liet maken in Burma, heeft ook een punt. Ze zegt dat ze door haar werknemers goed te betalen en niet als slaven te behandelen, juist bijdraagt aan verbetering in het land. Uiteindelijk bezwijkt Triumph eind januari 2002 onder de publieke druk en trekt het zich terug uit Burma.

Hoe anders is het gelopen met de Nederlandse baggeraar IHC Caland, die onder vuur kwam van het Burma Centrum Nederland wegens werk bij de ontwikkeling van een gasveld dat de Burmese junta geen windeieren legde. Onder maatschappelijke druk trekken de grote beleggers, het pensioenfonds ABP en ABN Amro, zich uit IHC terug. ,,Een nieuwe generatie aandeelhouders treedt aan die het bedrijf juist prijst omdat het zijn poot tegenover actievoerders stijf heeft gehouden. IHC heeft daardoor bij aandeelhouders ook een reputatie van betrouwbaar gekregen'', beschrijft Van Tulder. Een averechts effect dus.

En neem Ikea, een 'holle' onderneming die bijna alles uitbesteedt. De meubelgigant richt zich op het goedkopere segment, maar ergens in de keten moet ze het geld verdienen. ,,Dus kan je er vergif op innemen dat bij toeleveranciers de lonen zeer laag liggen en de arbeidsomstandigheden discutabel zijn. Zou Ikea meer maatschappelijk verantwoord willen worden, dan moeten de prijzen omhoog en dat betekent een radicale ommezwaai'', schetst Van Tulder het dilemma.

Hoewel door de boekhoudschandalen en de internethype de relatie tussen ondernemingen en burgers een fikse deuk heeft opgelopen, is interactie tussen hen onontbeerlijk om de maatschappij verder te ontwikkelen. Omdat maatschappelijk verantwoord ondernemen nog in de kinderschoenen staat, zouden ze samen met de overheid in onderhandelingen nieuwe spelregels moeten opstellen, redeneren Van Tulder en Van der Zwart. De twee verwijten de overheid enige gemakzucht. Tien jaar geleden is ze zich uit dit belangrijke samenspel gaan terugtrekken om het aan de markt over te laten. Dat heeft negatieve gevolgen, constateert het tweetal, wijzend op de haperende NS en ,,een tandeloze tijger als de voedsel- en warenautoriteit die niet weet of ze bij bedrijven mag ingrijpen die genproducten gebruiken''. Juist bij het bevorderen van de democratie, het milieu en de voedselveiligheid hebben overheden een grote rol te spelen, vinden Van Tulder en Van der Zwart.