De snelheid van de zwaartekracht

De snelheid van de zwaartekracht is voor het eerst gemeten. En hoewel de meting nog niet zo nauwkeurig is, lijkt deze natuurkracht zich te gedragen zoals werd verwacht: de aantrekkende invloed van een planeet of ster verspreidt zich net zo snel door de ruimte als het licht. De meting is deze week gepresenteerd.

Volgens de wetten van de natuurkunde moet een kracht een zekere snelheid hebben. Als de maan van het ene moment op het andere zou verdwijnen, zou het eventjes duren voordat op aarde de getijde-veroorzakende aantrekkingskracht van de maan verdween. Bij gebrek aan plotseling verdwijnende hemellichamen wist onderzoeker Ed Fomalont van de Amerikaanse organisatie voor radio-astronomie dat effect te meten met behulp van de planeet Jupiter.

Die planeet schoof afgelopen jaar schijnbaar rakelings langs een quasar. Een quasar is een sterrenstelsel dat sterke radiostraling uitzendt en in werkelijkheid veel verder weg ligt dan Jupiter. Met radiotelescopen kan de plek van de quasar aan de hemel heel precies worden gemeten.

Door het zwaartekrachtsveld van de passerende reuzenplaneet werd de radiostraling een beetje afgebogen. Licht van de quasar bereikte de aarde daardoor nog wel, maar met een kleine omweg en dus vanuit een iets andere richting. Aan de hemelbol leek de quasar daardoor als gevolg van het rakelings passeren van Jupiter iets te verschuiven.

Enkele jaren geleden maakte de Russische sterrenkundige Sergei Kopeikin, werkzaam aan de universiteit van Missouri, over zo'n situatie een verrassende berekening: hij concludeerde dat uit die verschuiving kon worden berekend hoe snel een verplaatsing van Jupiter elders in de omgeving te merken is. Hoe snel, kortom, de zwaartekracht is.

Volgens de meest gehanteerde natuurkundige theorieën moet de snelheid van de zwaartekracht dezelfde zijn als de snelheid van het licht, de hoogst mogelijke snelheid waarmee iets zich kan verplaatsen. En daar lijkt de zwaartekracht zich aan te houden. Maar de meet-onnauwkeurigheid van de waarneming van Fomalont is nog groot: 20 procent. Het wachten is op meer quasars waar Jupiter vlak langs scheert.