Schouten

'Lieg alsjeblieft niet tegen me, niet over iets groots niet over iets anders', schrijft Judith Herzberg in het gedicht 'Liedje'. Er zit iets tegenstrijdigs in, want het verzoek om waarachtigheid is krachtig maar de titel van het gedicht klinkt nogal lief: Liedje. En dat 'alsjeblieft' kun je ook nog als een vriendelijk verzoek beschouwen.

Meestal stemt andermans leugen je namelijk eerder droevig dan boos. Dat komt geloof ik omdat een leugen aan twee kanten een gebrek aan vertrouwen te zien geeft. De belogene kan de leugenaar niet meer vertrouwen, maar kennelijk vertrouwt de leugenaar de ander ook niet, durft althans niet de waarheid te spreken. Zo onthult een leugen een verstoorde verhouding en dat maakt verdrietig. Waarom jokte Philips-directeur Cor Boonstra over zijn aandelen? Waarom beweerde Britney Spears dat het niet uit was met haar vriend, terwijl dat wel zo was? Omdat ze, volstrekt terecht, dachten dat de waarheid hun last ging bezorgen. Hang als de leugen uitkomt de onnozele bloed uit en je bent deels vrijgepleit. Liegen moet baten: de meeste leugentjes zijn om de bestwil.

Waarom jokken Wim en Gretta Duisenberg? Omdat ze in hun hart de zaak van de Palestijnen belangrijker vinden dan die Nederlandse dorknoperij. De modale leugen dient in de ogen van de leugenaar altijd een hoger doel. Daarin onderscheidt de gelegenheidsjokkebrok zich van het pathologische liegbeest, dat overal over liegt, ook als het nergens voor nodig is. En juist daarom wordt het gelegenheidsliegen strenger beoordeeld dan het ziekelijke liegen. De leugen is berekend, de leugenaar toerekeningsvatbaar.

De openbaarmaking van een echte leugen heeft vervolgens iets geweldig gênants. Onmiddellijk treedt een collectief schaamteproces in werking, immers: wie zonder zonde is werpe de eerste steen. Dus proberen we de jokkebrok een kans te geven zich zonder al te veel gezichtsverlies uit zijn leugen terug te trekken in de hoop dat wij, als het ons ooit overkomt, diezelfde kans krijgen. 'Vervelend, maar wij kunnen niet anders dan constateren dat wat hij zegt, niet met de waarheid strookt', zegt Buitenlandse Zaken over Wim Duisenberg. Diplomatiek taalgebruik en dat kent leugen noch waarheid. Maar Gretta misbruikt die diplomatie en liegt om haar waarheid te verkondigen.