Het spektakel en het toeval

Terwijl het halve land zich bezighoudt met de vraag wie de nieuwe premier moet worden voor het geval de PvdA de grootste partij wordt, stort het panel zich op de zoveel prangender vraag naar het toeval. Was het toeval dat Liesbet van Zoonen deze week droomde hoe Wouter Bos, omringd door een schare frisse bouwvakkers, haar huis verbouwde?

Is het ook toeval dat Bart Jan Spruyt van de conservatieve Burkestichting verzeild raakte in de signeersessie waarin de aanvoerster van de Conservatieven.nl, Winny de Jong, het weekblad van haar handtekening voorzag waarin ze zich zo uitvoerig had bloot gegeven?

En - de vraag waar het panel zich wezenlijk mee bezighield - wat is nog de betekenis van de verkiezingsuitslag van aanstaande woensdag als het beeld na een week al weer totaal anders kan zijn?

Bart Jan Spruyt: ,,Het zijn echte verkiezingen, met een geldige uitslag. Maar als ik kijk naar het grillige verloop van de opiniepeilingen zou je het evenzogoed een toevalstreffer kunnen noemen. Nu staat Bos er min of meer toevallig goed voor, waarschijnlijk omdat hij zo'n prettige uitstraling heeft. Morgen kan het weer anders zijn. Maar op zulke toevalstreffers wordt straks wel een regering geformeerd. Dat baart me zorgen. Zo'n regering weet drommels goed dat zij is gefundeerd op de kiezersgunst van het moment, die zich een week later al weer tegen haar kan keren. Zo'n regering is gebaseerd op drijfzand. Het is een wankele basis om een land te besturen.'

Liesbet van Zoonen: ,,Laten we vooral niet al te gewichtig doen over mijn dromen. Ik droom wel vaker over dingen die me bezighouden. Zo heb ik ook wel eens over Louis van Gaal gedroomd. Nee, het zou onjuist zijn de winst voor Bos toe te schrijven aan zijn prettige uitstraling. Mijn stelling is dat iedere lijsttrekker van de PvdA het dit keer beter zou hebben gedaan. Kiezers zochten een alibi om weer terug te kunnen keren naar hun partij. Haar verlies vorig jaar was buiten alle proporties. Op die vijftiende mei was iedereen op drift. We zijn weer terug bij de normale verhoudingen.'

Spruyt: ,,Dat is zeker waar, maar dat verklaart niet het enorme succes dat Bos nu heeft. De kiezer heeft zich wel degelijk laten meeslepen door de uitstraling van zijn persoon en anders wel door de heisa die de media daar om heen hebben gevlochten. Zonder dit spektakel zou de uitkomst vermoedelijk anders zijn geweest.'

Menno Hurenkamp: ,,Daar geloof ik niets van. Het zal best waar zijn dat het prettig is om naar Bos te kijken, dat ie zo'n charmante indruk maakt. Maar hij wordt vooral gewaardeerd vanwege zijn openheid. Dat is geen kunstje van hem, dat is echt. De PvdA was een kille, gesloten bestuurderspartij. Bos heeft dat opengebroken en dat bezorgt hem de winst. Het valt ook niet los te maken van de boodschap. Uit kiezersonderzoek blijkt telkens weer dat inhoudelijke factoren bij de kiezer de doorslag geven. De persoon is hooguit belangrijk voor de beantwoording van de vraag of de inhoud van de boodschap bij hem of haar in vertrouwde handen is.'

Van Zoonen: ,,Zo is het precies. Wat dat betreft moeten we ons vooral niet gek laten maken door die peilingen. Die kunnen we het beste maar helemaal vergeten. Dat de kiezer Bos veertien dagen geleden nog niet of maar een beetje zag zitten zegt helemaal niks. Het zegt hooguit dat de kiezer zich toen nog niet echt bezighield met verkiezingen. Uiteindelijk wordt die vraag pas beantwoord in het stembushokje. Dan kiest iemand voor de partij waarmee hij zich echt verbonden voelt. En die keus is snel gemaakt als het klikt tussen de persoon en de boodschap die hij of zij vertegenwoordigt.'

,,Op grond van deze analyse zie je ook meteen wat het probleem is van Zalm. Misschien verkondigt hij wel de goede VVD-boodschap. Maar als persoon is hij zo ongelooflijk betweterig. Bij al z'n uitbundige gelach praat hij op een toon van: je kunt lullen wat je wilt, ik heb toch gelijk. Uiteindelijk is het zoals ik zeg. Hij redeneert vanuit een positie van de macht, ongelooflijk neerbuigend en irritant is dat.'

Hurenkamp: ,,Toch is die machtsvraag niet onbelangrijk. Kijk maar naar Femke Halsema. De boodschap klopt. De persoon klopt. Nochtans loopt GroenLinks terug in de peilingen. Hooguit een deel van de grachtengordel en een handjevol milieuterroristen blijft de partij trouw. De rest heeft even geen boodschap aan het milieu of de rechtsstaat. Die kiest om strategische redenen voor de PvdA, vanwege de machtsvraag. Of geeft er de voorkeur aan de stem van het protest te versterken en komt zo uit bij de SP. Er breken ongetwijfeld betere tijden aan voor GroenLinks, maar nu even niet.'

,,Eigenlijk zou iedere partij mensen op de lijst hebben moeten staan die in staat zijn om proteststemmen te trekken. Nu komen die stemmen dan weer eens bij de ene partij terecht, de LPF bijvoorbeeld, en dan weer bij de andere, de SP. Maar ja, zelfs als partijen over zulke mensen beschikken dan komt er nog weinig van terecht. In deze campagne focussen de media alleen maar op de nummers één. Al die camera's die je telkens weer achter één en dezelfde figuur ziet hobbelen, het is de armoede ten top. Alsof er tijdens het wereldkampioenschap voetbal alleen maar naar de prestaties van de spitsen gekeken wordt en de rest van het team niet ter zake doet.'

Van Zoonen: ,,Nou ja, Wouter Bos heeft tenminste nog geprobeerd in de verkiezingsposter tot uitdrukking te brengen dat hij als team opereert.'

Spruyt: ,,O ja? Ik zag in die poster meer een oproep om vooral mee te doen aan de reünie van 6 VWO. Heel in de verte zie je Jeltje ook nog zwaaien. Reuze gezellig, maar team, nee. Ik blijf er bij dat er in deze campagne teveel op slechts enkele personen gefocust wordt. Dat zie je terug in de gretigheid waarmee nu iedereen zich weer op de vraag naar de nieuwe premier stort.'

Hurenkamp: ,,Om je dood te generen. Iedere keer weer dat legertje journalisten, met iedere keer weer diezelfde vraag. Alsof met de persoon van de premier het land een totale metamorfose zal ondergaan. Al dat wijsgerige geneuzel ook dat iemand van de zogenaamde oude politiek het niet kan doen. Over Gerrit Zalm zeurt niemand, evenmin hoor je een wanklank over de prominente staatssecretaris van Paars, Wouter Bos, ook de architect van nota bene de paarse vreemdelingenwet Job Cohen kan ermee door. Maar Klaas de Vries daarentegen weer niet. Je zou bijna hopen dat Wouter Bos met Ad Melkert op de proppen komt.'

Van Zoonen: ,,Het zou pas echt een goede stunt zijn als Bos nu met een compleet schaduwkabinet op de proppen komt. Daarmee zou hij meteen de zwaarte van het onderwerp afhalen. Trouwens dat deed hij al een beetje toen hij zich in 'Nederland kiest' rechtstreeks tot het publiek richtte met de vraag: ik word het niet, is er één van jullie misschien beschikbaar? Maar ja, sinds die peilingen komt hij met zulke antwoorden niet meer weg.'

Spruyt: ,,Hij zit in een positie, waarin hij het nooit goed doet. Niet als hij geen premierskandidaat noemt en ook niet als hij er wel één noemt. Op dat moment begint iedereen weer te zeuren waarom die het zelf niet doet, maar de eer laat aan een buitenstaander. Bos mag hopen dat ie het nog een paar dagen kan rekken.'

,,Ik vind overigens dat hij het niet moet doen. Dat is weliswaar een breuk met de PvdA-traditie. Daar staat tegenover dat die traditie de partij vleugellam had gemaakt. De partijleider/premier was tegelijk ook de verdediger van de paarse compromissen, waarin de PvdA als partij zich tenslotte niet meer kon herkennen.'

Hurenkamp: ,,Bos moet er nu zeker niet aan beginnen. Het zou betekenen dat ie over een maand al weer van die rottige compromissen moet sluiten, waar de fractie vervolgens niks van mag vinden. Voor de herkenbaarheid kan hij beter in de Kamer blijven. Daar kan ie ook beter uitleggen waarom er wel of geen water in de wijn moet worden gedaan.'

Van Zoonen: ,,Bovendien heeft ie beloofd te gaan werken aan de vernieuwing van de PvdA. Dat kan ie alleen maar doen als fractievoorzitter.'

Maar Balkenende koos toch ook voor het premierschap? Terwijl ook in die partij stemmen op gingen dat ie beter in de Kamer kon blijven. Deetman was zichzelf al aan het warmlopen voor het premierschap.

Spruyt: ,,Het verschil is dat het vernieuwingsproces binnen het CDA na acht jaar oppositie ruimschoots voltooid was. Bovendien had Balkenende de ambitie. Hij wilde zich trouwens juist ook distantiëren van de oude hap. De CDA- corifeeën hadden afgedaan.

Ook nu praten we al weer geruime tijd over personen en de machtsvraag. Is er iets anders mogelijk in dit tv-tijdperk?

Spruyt: ,,Het spektakel met personen scoort. Neem Winnie de Jong. Die zou nooit de aandacht hebben gekregen als ze zichzelf niet zo bloot zou hebben gegeven in de Panorama. Ik liep toevallig langs die signeersessie van haar en er viel nog wat te lachen ook. Iemand vroeg haar: als ik op u stem, mag ik dan ook met u naar bed. Nou nee, antwoordde ze, dan blijf ik aan de gang. Maar treurig is het wel.'

Van Zoonen: ,,Hoezo treurig. Dat is zo denigrerend. Misschien is het wel een gedreven politica, die vroeger toevallig ook nog fotomodel is geweest. En denkt waarom zou ik niet van mijn kunde gebruik maken om op een populaire manier mijn boodschap onder de aandacht te brengen. Zo'n gek idee is dat toch niet.'

Spruyt: ,,Het gaat helemaal niet over haar boodschap. Het gaat over haar zitvlak. Over de boodschap zegt ze alleen dat ze tegen de uitbreiding van de Unie is. Ze moet er niet aan denken dat wij straks onze welvaart met de Polen moeten delen. De SGP-er Bas van der Vlies heeft gelijk: het is onaanvaardbare banalisering van de politiek. Dat zal dan wel conservatief genoemd worden, maar gelukkig hoef ik aan niemand uit te leggen dat er een verschil bestaat tussen haar partij, de Conservatieven.nl en de conservatieve Edmund Burke Stichting.'

Van Zoonen: ,,Wat een onzin. Maar gelijk heb je dat het campagnespektakel soms alle trekken heeft van een dorpsfeest, met een dorpsomroeper en een clown voor de ballen. Neem alleen al dat programma van SBS6 met Ton Elias en Maurice de Hond. Dat is een bezopen vorm van televisie. Een lijsttrekker moet in versimpelde vorm standpunten innemen over allerlei onderwerpen. Per onderwerp reageert een panel meteen of het bevalt of niet bevalt. Dat is geen doen. Ik begrijp niet dat de lijsttrekkers zo'n programma niet collectief boycotten. In andere programma's daarentegen, zoals 'Nederland kiest', zie je dat een heel behoorlijke discussie mogelijk is.'