De dominee krijgt altijd de schuld

Het rommelt in domineesland. Vandaag is de ongewisheid rond het ambt onderwerp op de zevende, halfjaarlijkse studiedag van het predikantenplatform Op Goed Gerucht. Moeten dominees verzakelijken en professionaliseren? Of moeten ze juist de vrije wezens blijven die ze zijn? ,,Je staat toch in dienst van de Allerhoogste.''

Theologenblad Michsjol bracht begin 2001 de onvrede onder dominees in kaart met een spraakmakende enquête. Loopbaanplanning, opleiding, werkbegeleiding - het moest, vond de meerderheid, anders en beter.

Er kwam een brede 'projectgroep'. Op 12 november 2001 ontvingen de Samen-op-wegkerken zeven krachtige 'beleidsaanbevelingen'. ,,Gaarne blijven wij op de hoogte van de door u te nemen beslissingen en de voortgang.'' Daarna werd het oorverdovend stil.

,,Het is Operatie Bureaula geworden'', zeg ds. Jan de Vlieger uit Nijeveen, redacteur van Michsjol. ,,Je voelde op je klompen aan dat het zo zou gaan.'' Het stuk ligt vast 'ergens' in het Landelijk Dienstencentrum (LDC), hoofdkantoor van de Sow-kerken. ,,Maar die organisatie is zo uit balans. We bieden onze ideeën aan op een presenteerblaadje, en er wordt niets mee gedaan.''

En dat terwijl 'verdere doordenking' van het ambt hoognodig is, vinden de dominees van Michsjol en van Op Goed Gerucht, platform van jonge predikanten uit het 'midden' van de Samen-op-wegkerken. Vandaag praten ze erover op de zevende Geruchtdag in Doorn. Het moet moderner en zakelijker, daarover zijn de predikanten het grosso modo eens. Maar hoe? Moeten de dienaren des Woords vasthouden aan hun bijzondere positie? Of zouden ze beter af zijn met een gewoon dienstverband bij de kerkenraad? In de praktijk stellen kerkenraden zich vaak al op als werkgevers: ze voeren, om maar wat te noemen, functioneringsgesprekken met de predikant.

Ds. Jan de Visser uit Maassluis, actief in Op Goed Gerucht: ,,Niemand van ons wil volgens mij werknemer zijn van de kerkenraad. Een kerkenraad die je kan ontslaan, ik moet er persoonlijk niet aan denken. Je wilt vrij zijn van last en ruggespraak, je staat toch in dienst van de Allerhoogste. Wij zijn vrije pseudo-ondernemers. Maar die vrijheid van het ambt moet wel omgeven zijn door een fatsoenlijke rechtspositie. Anders ben je in geval van conflicten weerloos als individu. Dat is nu vaak zo. De collega's staan achter je, maar niemand steekt een hand uit.''

Het gaat de jonge dominees niet alléén om rechtspositie en arbeidsvoorwaarden. Kerkenraden en dominees verschillen steeds vaker van mening over de 'invulling' van het ambt, en daar komt ruzie van. Gemeenten, vindt Jan de Vlieger uit Nijeveen, moeten van tevoren duidelijker maken wat ze van hun predikant verwachten. Beroepingsadvertenties wemelen van de eisen, maar die zijn zelden 'gekwantificeerd'. ,,Je moet affiniteit met jongerenwerk hebben, staat er dan. Terwijl je de meeste tijd kwijt bent met bejaarden bezoeken. Een gemeente zou op z'n minst haar prioriteiten op papier moeten zetten. Een beetje goede arbeidsorganisatie doet dat. Het hoeft geen doorgewinterd beleidsplan te zijn, maar nu ligt er vaak niks vast. Pas als er conflicten zijn, komen dat soort dingen ter sprake.''

De Vlieger heeft zijn buik vol van collega's met 'hoge ambtsopvattingen'. ,,Het moet gewoon veel functioneler.'' Hedendaagse predikanten, zegt hij, zijn allemaal nog opgeleid tot schriftgeleerde. Terwijl ze in de praktijk vooral te maken krijgen met pastorale vragen. ,,Dat is een heel vervelend dilemma dat bijna elke predikant voelt.''

Taakverdeling tussen predikanten in stad of regio - de een doet leerhuis en catechese, de ander ouderenpastoraat, de derde bereidt de preek van de week voor - lijkt hem een goede werkvorm. Geen dominee is de duizendpoot die hij geacht wordt te zijn. En waarom zou er per se een academisch gevormde theoloog in elke gemeente moeten staan? ,,De hbo-opleidingen theologie zitten bomvol. Zijn populairder dan de universiteiten. Hbo-theologen staan te trappelen om aan het werk te gaan. Ze zijn goed pastoraal geschoold en toegerust. En ze zijn nog goedkoper ook.''

Nu hij toch bezig is: er zou een 'kwaliteitskeurmerk' moeten komen voor gemeenten. ,,Of het goed gaat of fout, het ligt altijd aan de dominee. De gemeente hoeft zich nóóit te verantwoorden. Elke halfgare gemeente kan een dominee beroepen. Terwijl zo'n organisatie gewoon gezond moet zijn voordat je daar iemand in laat werken. Daar kunnen de Regionale Dienstencentra een rol in spelen, zodat je als sollicitant weet dat die gemeente op orde is.''

Natuurlijk, zegt dr. Bernard Luttikhuis uit Haarlem, moet je zorgen voor 'goede, zakelijke verhoudingen' tussen predikant en gemeente. ,,Maar het zakelijke heeft beperkingen. Je vergist je verschrikkelijk als je meent dat je het met een organisatieplaatje goed voor elkaar hebt.''

Luttikhuis - geen Geruchtlid - is vandaag een van de sprekers op de studiedag. Onlangs publiceerde hij Bouwvakkers en boeren, over ambt en gemeenteopbouw. Een gemeente is géén bedrijf, vindt Luttikhuis, een dominee géén manager. ,,De organisatorische blik is een te beperkte blik. Die doet het menselijke aspect tekort. Samenlevingen zoals een gemeente steken organisch in elkaar, niet mechanisch. Daar kun je beter je energie op richten dan op het organisatieplaatje.''

In een gemeente kun je, zegt hij, niet alles beleidsmatig plannen. ,,De spanningen die predikanten meemaken lijken nog het meest op die in een familie. Conflicten lijken vaak op generatieconflicten. Er zit altijd een onbestuurbare kant aan, een eigen ontwikkelingsgang. Probeer maar eens de cultuur van een gemeente te veranderen. Dat kan wel, maar het zijn zeer langdurige processen.''

Het ambt mag van Luttikhuis in volle glorie overeind blijven: de dienaar des Woords is herder én leraar. Pastoraat en verkondiging mag je niet loskoppelen, vindt hij. ,,Dan houd je niets over. Iedere predikant kent het fenomeen dat je preekt in een vreemde gemeente en dat het dan anders en minder is. Dat komt doordat je de mensen niet goed kent. En het pastoraat zonder verkondiging wordt een theevisite.''

Zal de bijeenkomst vandaag in Doorn vrucht afwerpen? Jan de Visser: ,,De Geruchtdagen zijn piketpaaltjes. Daaraan is af te lezen wat er leeft. Ik weet dat de kerkleiding met argusogen volgt wat daar gebeurt.''