Mensenverkeer

De sociale wetenschappen laten geen aspect van het dagelijks leven onbesproken. Zelfs de meest alledaagse zaken, waarbij een mens zelden stilstaat, zijn onderwerp van wetenschappelijk onderzoek. Maar hebben die onderzoekers iets toe te voegen aan wat we op onze klompen aanvoelen? Medewerker Samuel de Lange belicht wekelijks de wetenschap van het menselijke verkeer. Aflevering 1: Maatschappij als opgave.

Partijstrijd en verkiezingen verraden hooggestemde idealen, of juist eigenbelang in het denken over samenleven. Inleidingen in de sociologie voeren in de titel vaak de woorden 'samenleving' of 'maatschappij', en als ze van ouder datum zijn, 'gemeenschap'. Het is geen toeval dat het onderwerp van de sociologische studie - leven in groepsverband - vaak wordt aangeduid met een woord dat ook wordt gebruikt voor de paring tussen man en vrouw. Gemeenschap en samenleving in díe zin, worden vandaag alleen nog van de kansel of in een proces-verbaal gebezigd. Maar er is alle reden om de ordening van de seksuele betrekkingen als het begin van de mensenmaatschappij te beschouwen. Verwantschap en de bijbehorende verplichtingen spelen ook nu nog een grote rol, zelfs in landen waar de stam of de clan al lang zijn rechten heeft verloren aan de staat. Het zijn niet alleen conservatieve politici die het gezin als hoeksteen van de samenleving prijzen, en economie, de meest wereldse van de wetenschappen, betekent oorspronkelijk: huishoudkunde.

Huishoudens bestaande uit bloedverwanten ontlenen hun duurzaamheid aan de liefde en gezelligheid waar niemand blijvend buiten kan, en ook de grote samenleving smeedt saamhorigheid tussen mensen met feesten en partijen. Dorpen, kerken en landen, halen geregeld de banden aan, met schutterijfeesten, processies en parades. Die viering van bloedverwantschap, geloofsgemeenschap of vaderlandsliefde heeft overigens een onvriendelijke kant, zoals de belendende dorpen, kerken of landen maar al te goed weten. Mensen sluiten de gelederen niet alleen met elkaar, maar ook altijd tegen anderen. Naast de verheven en vijandige gevoelens die samenleving en gemeenschap oproepen, staat het koele begrip 'maatschappij'. Een 'maat' is nu net géén verwant of vriend, maar een lotgenoot in een niet per se gewenst situatie. Maat ben je op een schip, of op een karwei waar je het samen moet zien te rooien. Zo'n noodgedwongen samenwerking kan het begin zijn van iets moois. De Australiërs, van origine Engelse strafgevangenen en ballingen, hebben mateship - en dat is iets anders dan het deftige Nederlandse 'maatschap' - als bestanddeel van hun nationale identiteit in de grondwet opgenomen. Waarmee een nood tot een deugd werd verklaard.

Sociologie heeft zich niet altijd afzijdig weten te houden van nobele zaken als patriottisme en socialisme. Maar omdat er al zoveel kampioenen voor goede doelen waren, hebben sociologen getracht zich te onderscheiden met een voorkeur voor feiten en analyse, die hun betoog een zakelijke toon gaf. De combinatie van getemperd idealisme en realiteitszin maakte sociologen bijzonder geschikt voor een periode als de naoorlogse wederopbouw, toen de Nederlandse politiek om een koel hoofd en een warm hart vroeg. Nederlandse sociologie is vooral beleidssociologie geweest. Met hun rapporten hebben sociologen geprobeerd arbeidsverhoudingen en leefsituaties te onderkennen waarin hun landgenoten het goed met elkaar konden vinden. Nederlandse sociologen hielden er geen grote visie op de samenleving na, zoals hun buitenlandse collega's voor wie de maatschappij vaak high society of gute Gesellschaft was. Toen de sociologen aantraden verkeerde Nederland in een staat van reconstructie. Maatschappij was werk in uitvoering. Het blijft verstandig de maatschappij met enige regelmaat als een karwei te beschouwen, waar mensen zich samen doorheen moeten slaan, zonder al teveel illusies over hoe mooi het samenleven wel zou kunnen zijn.