Een tragische omstandigheid

De moord op de achttienjarige Zarife uit Almelo wordt in verband gebracht met eerwraak. En dat zal grote invloed hebben, op andere allochtone meiden maar ook op jongens.

,,Reken maar dat door de moord op Zarife andere meisjes terugkruipen in hun schulp. Die weten: dit kan mij ook overkomen. En bedenk dat ook jongens zenuwachtig worden. Zij denken: op een dag moet ik misschien mijn dochter, mijn zus of mijn vrouw vermoorden.''

Aan het woord is Sezai Aydogan. Hij publiceerde deze zomer een onderzoek naar eerwraak in Nederland. Aydogan werkt bij Transact, het landelijk centrum in Utrecht dat is gespecialiseerd in onderzoek naar seksegerelateerd geweld.

Hoe vaak in Nederland iemand uit eerwraak wordt bedreigd, geslagen of vermoord, kon hij niet vaststellen. Dat wordt niet bijgehouden. Hij durft ook niet te schatten. Maar zelfs als het aantal moorden tot enkele gevallen per jaar beperkt blijft -wat hij niet vermoedt- dan heeft dat grote gevolgen. ,,Er gaat grote dreiging vanuit.'' De moorden houden heel wat Turkse, Iraanse, Iraakse, Afghaanse, Pakistaanse en Somalische meisjes gevangen in de rigide regels van hun ouders, zegt hij.

De achttienjarige Zarife werd in Turkije doodgeschoten door haar vader. Ze zat op school in Almelo. ,,Die school moet meteen maatregelen nemen'', zegt Aydogan, die in de kwestie hulpverleners adviseert. ,,Zet die meisjes en jongens in een lokaal en maak het bespreekbaar: dit kan jou overkomen, misschien moet jíj ooit eerwraak plegen.''

Niemand lijkt te weten hoe Zarife de toorn van haar familie over zich heeft afgeroepen. Maar volgens Aydogan moet het met jongens te maken hebben gehad. Andere ongehoorzaamheid -hoofddoek niet op, te laat thuis- bestraft een vader misschien met een lijfstraf, maar moord wordt alleen gepleegd als de kuisheid in het geding is, ,,wanneer het meisje later niet meer acceptabel is als schoondochter.''

Wat het meisje heeft misdaan, kan zich gemakkelijk aan het zicht van omstanders onttrekken, want veel is niet nodig, zegt Aydogan. ,,Het hoeft geen relatie te zijn geweest, of seks. Flirten is genoeg. Het meisje hoort alle contact met het andere geslacht te vermijden. Zij mag niet eens spreken met vreemde mannen. Je drinkt geen koffie met een mannelijke leeftijdgenoot, ook niet om over huiswerk te praten. Je neemt geen baan aan die vereist dat je met mannen omgaat. En als je je te gewaagd kleedt, wek je de indruk wekt dat je seks wilt en loop je dus risico.''

Eerwraak komt in Nederland het meest voor bij Turken, Koerden (uit Turkije, Iran en Irak) en Afghanen. Binnen die groepen is het volgens Aydogan alom geaccepteerd. Onder Marokkanen is het een uitzondering. ,,Die gemeenschap is minder hecht en dat is in dit geval een voordeel.''

Vaak gaat aan een moord een lange geschiedenis vooraf van mishandeling. ,,Maar het kan ook dat een gezin prima functioneert, tótdat een vrouwelijk lid de regels overtreedt en toch wordt vermoord.''

Zarife had alle fasen doorlopen. Het was te gevaarlijk voor haar om bij haar familie te blijven en ze zat in twee opvanghuizen. Aydogan: ,,Weggaan is de allerlaatste stap. Dat probeert een meisje uit alle macht te vermijden. Omdat zij grote verbondenheid voelt met haar familie, maar ook omdat zij de familie met weglopen nog meer te schande maakt. Zij weet dat als je dán gevonden wordt, het de uiterste consequentie tot gevolg zal hebben.''

Weglopen betekent ook: helemaal alleen opnieuw moeten beginnen. ,,De hele gemeenschap neemt afstand van je, inclusief je beste vrienden. Die kunnen het zich niet permitteren om met je om te gaan, je bent besmet.''

Niet alle meisjes houden het bestaan alleen vol. Zarife aanvaardde toch weer de toenadering van haar vader. ,,Zo'n meisje moet een nieuw netwerk krijgen. Ze zit in een Blijf-van-mijn-lijfhuis, met mishandelde vrouwen om zich heen. Ze ziet niet wat haar leven kan worden. En zij is weinig zelfbewust. Als je dag in dag uit te horen hebt gekregen dat je slecht bent, nog wel van de mensen voor wie je de meeste eerbied hebt, ga je dat zelf ook geloven.''

Zarife ging vanuit de opvang op vakantie naar een nichtje in Frankfurt. Vervolgens is zij waarschijnlijk door haar familie gedwongen naar Turkije gebracht. ,,Het is normaal dat de hele familie erbij is betrokken'', zegt Aydogan. Ook dat de vader zelf de moord pleegt, is volgens hem gebruikelijk. ,,Het kan elk mannelijk familielid zijn.''

De broer en neef van Zarife, die dezelfde school in Almelo bezoeken, spraken tegen de directeur over een 'tragische omstandigheid' waardoor zij dood is. Zo zit haar vader volgens hen ook door een 'tragische omstandigheid' vast.

Aydogan: ,,De mannen zijn daders, maar ook slachtoffers. Zij hebben geen keus, zij móeten de moord plegen. Als een meisje onkuis is, wordt dat van hen verwacht. Sterker: doen zij het niet, dan schieten zij tekort.''

Aydogan pleit er dan ook voor dat bij alle inzet voor de emancipatie van allochtone vrouwen, de mannen niet worden vergeten.

,,Een meisje dat uit vrees voor eerwraak wegloopt van huis, wordt opgevangen. Maar wat gebeurt er met de mannen in haar familie? Buurthuizen zitten inmiddels vól met vrouwen op computercursus. Moeders laten hun gezicht zien op ouderavonden. Prachtig. Maar de mannen blijven achter. Ze zitten in het koffiehuis, leggen een kaartje, roddelen wat en gaan weer naar huis. Zij veranderen niet.''

Elke dag leest Aydogan wel over een of twee eerwraakgevallen in Turkije. Hij noemt een meisje in een klein dorp dat haar zwangerschap én de geboorte van haar kind verborgen hield. Zij was niet gehuwd, maar een oudere man had seks met haar gehad. Zij legde haar baby in een veld om te sterven, maar die werd gevonden en zij werd door de politie opgehaald. De politie droeg haar pas over aan de familie toen die met de hand op de Koran zwoer dat haar niets zou worden aangedaan. Een paar dagen later schoot haar broer haar op het dorpsplein door het hoofd.

Aydogan: ,,Eer gaat vóór geloof. Eerwraak heeft niet rechtstreeks met islam te maken. Maar de islamitische samenleving creëert wel het klimaat voor eerwraak, omdat ze zo ontzettend de nadruk legt op de scheiding tussen de seksen. Of het een huwelijksfeest is, een begrafenisceremonie of het gebed in de moskee: vrouwen nemen niet deel, zij zitten apart.''

,,In Jordanië waren er twintig doden in het laatste half jaar. In Saoedi-Arabië gebeurt het om de haverklap. In het Westen zijn er moorden uit jaloezie -man brengt ex-vrouw om- maar een vader die zijn dochter afschiet? Gebeurt dat hier onder westerlingen? Ik denk het niet. Vroeger kenden mediterrane landen als Italië en Spanje eerwraak. Maar daar zijn de normen veranderd. Dat kan dus.''

Aydogan ziet dat bij rijkere allochtone families in Nederland minder geweld om de eer voorkomt. ,,Als je sociaal-economische positie goed is, verwerf je daarmee status en hoef je die niet aan deugdzaamheid te ontlenen. Er wordt minder over je geroddeld en je hebt meer vrijheid.''

Hoewel voor de buitenwacht niet altijd zichtbaar, is eerwraak onder Nederlandse Turken onderwerp van hevige discussie, zegt Aydogan. Dat moet gestimuleerd, eerst en vooral via het onderwijs, vindt hij. ,,We hebben grote mogelijkheden om de jonge generatie te beïnvloeden. Stel je voor: moeder heeft van de buurvrouw gehoord dat haar dochter met een jongen in een cafetaria zit. Zij stuurt haar zoon erop af. Die kan erheen gaan en zijn zus en de jongen een paar kogels door de kop jagen. Hij kan ook gaan, terugkomen en zeggen: 'Niks aan de hand mam. Wat denk je nou, dat ze in het café seks hebben op de tafel?'''

Aydogan weet dat veel ouderen nu denken: die Zarife zal wel iets op haar geweten hebben, anders was ze niet gedood. ,,De ouderen moeten behalve via hun kinderen ook via media in de eigen taal worden beïnvloed. Laat hen voorbeelden zien van meisjes die zich niet aan alle traditionele regels houden en die het ver schoppen. Er zijn enorme successen.''

Witte Nederlanders hebben ook een taak. ,,Nederlanders moeten iets aan hun houding doen. Een groot probleem is dat zij lang dachten: leven en laten leven. De cultuur van een ander, daar bemoeide men zich niet mee. Maar dat moet. Ga koffie drinken en leg uit hoe Nederland in elkaar zit. Veel allochtonen weten niet veel van Nederlanders, bijvoorbeeld dat er nog heel wat religieus zijn. Maak duidelijk dat niet elke Nederlandse vrouw een hoer is, dat gewaagde kleding niet betekent: neuk mij. Nu kijken sommige allochtonen naar buiten, zien hoe Nederlandse vrouwen erbij lopen en denken: die zijn makkelijk, zo moet mijn vrouw niet worden.''