De traditie grijpt de macht

Bij de verkiezingen voor de provinciale staten, deze week, wisten PvdA en CDA hun positie te verstevigen. De beoogde coalitiepartners kunnen rekenen op een meerderheid in de Eerste Kamer. Maar op welke kiezers steunt de nieuwe coalitie? Hoe ziet de achterban van PvdA en CDA eruit? Een onderzoek.

Een coalitie van CDA en PvdA kan bouwen op de steun van de grote kiezersgroepen in het midden: de traditionele en de moderne burgerij. Vooral de aanhang in die laatste groep is opmerkelijk; de moderne burgers waren een jaar geleden nog zeer gecharmeerd van Pim Fortuyn. Maar inmiddels is hun steun voor PvdA en CDA opmerkelijk groot.

Dat blijkt uit metingen die het Amsterdamse onderzoeksbureau Motivaction op verzoek van de PvdA vergaarde. Het bureau meet jaarlijks de ontwikkeling van een reeks sociaal-psychologische waarden in de Nederlandse samenleving. De meest recente meting, van eind vorig jaar, laat zien wat de coalitiepartners Bos en Balkenende gemeen hebben: de steun van de grootste, maar ook meest behoudende kiezersgroepen.

Motivaction onderscheidt acht groepen in de samenleving, variërend van de traditionele burgerij (die werk boven plezier plaatst en gezinsleven boven avontuur) en de ondernemende nieuw conservatieven, tot de overwegend progressieve postmaterialisten en de kunstminnende wereldburgers, de kosmopolieten.

Fortuyn deed het bij de nieuw conservatieven altijd al goed, en stal een jaar geleden bovendien de harten van wat Motivaction noemt de gemaksgeoriënteerden, mensen die plezier boven werk stellen, van spanning houden en een voorliefde hebben voor zenders als SBS. Zijn grote opmars maakte Fortuyn echter in de moderne burgerij, een van de grootste kiezersgroepen.

In handen van de LPF is die winst weer verdampt. En ook de VVD doet het bij de burgerij niet beter dan bij de rest van de bevolking. CDA en PvdA vinden in de moderne burgerij echter een belangrijke steunpilaar.

Dat gaat in de achterban van een PvdA-CDAcoalitie ten koste van meer ondernemende en vernieuwende groepen, die door Motivaction worden onderscheiden. De progressieve wereldburgers (postmaterialisten en kosmopolieten) zijn een belangrijke groep PvdA-kiezers, maar vallen weg in de gemeenschappelijke achterban van de coalitie.

Hetzelfde geldt voor de nieuw conservatieven in het CDA. Juist onder de nieuw conservatieven won het CDA terrein de afgelopen jaren, ten koste van de VVD. Kijk je naar de gemeenschappelijke achterban van CDA en PvdA, dan verdwijnen de nieuw conservatieven uit zicht. Een coalitie van CDA en VVD zou juist op deze nieuw conservatieven steunen, want die vormen ook voor de VVD een belangrijke groep.

De Nederlandse politiek werd lang overheerst door vernieuwers, wereldburgers. Niet alleen ter linker- maar ook ter rechterzijde: postmaterialisten en kosmopolieten, maar ook nieuw conservatieven. Dat is inmiddels veranderd; met een coalitie van CDA en PvdA aan het roer is het middelpunt van de macht weer terug bij de burgerij. Terug bij de kiezersgroepen die meer behoudend zijn en meer in zichzelf gekeerd. ,,De traditie grijpt de macht'', vat Martijn Lampert van Motivaction het samen.

Bij de paarse kabinetten was dat anders. Die steunden veel meer op vernieuwende groepen in de samenleving, zoals de kosmopolieten van D66, de nieuw conservatieven van de VVD en de progressieve wereldburgers van de PvdA. De meer behoudende groepen voelden zich door paars niet vertegenwoordigd, wat hun onvrede voedde.

Het is natuurlijk aan politici om te bepalen in hoeverre zij zich laten leiden door de samenstelling van hun electoraat, zegt Lampert. Maar het profiel van de achterban van Bos & Balken-ende is duidelijk: ,,Men neemt afstand van het materialisme, de ambitie en de tijdstress. Dit zijn mensen die zich zorgen maken over de te-loorgang van sociale cohesie, die een harmonieus gezinsleven belangrijk vinden, en die zich willen inzetten voor hun omgeving.''

Motivaction vergeleek de sociologische karaktertrekken van de gezamenlijke achterban van PvdA en CDA met die van gehele Nederlandse bevolking. De achterban van de coalitie toont meer gemeenschapszin, milieubewustzijn en tolerantie, en heeft moeite met de individualisering en de eeuwig aanzwellende informatiestromen. Vergeleken met de rest van de bevolking heeft de achterban van PvdA en CDA minder behoefte aan spanning en sensatie. Ook de hang naar zelfbeschikking is er minder; de gezamenlijke achterban van PvdA en CDA vindt hiërarchie van belang voor de samenleving.

Er zijn wel verschillen tussen PvdA en CDA in deze. De gemeenschapszin is bij het CDA-smaldeel sterker aanwezig dan bij de PvdA-achterban, evenals het verlangen naar duidelijke regels (en duidelijke straffen) en een sobere leefstijl. Het PvdA-volksdeel getuigt van meer tolerantie, een bredere (culturele) interesse, en hecht meer aan zelfbeschikking en flexibiliteit in seskerollen en samenlevingsvormen.

Als het nieuwe kabinet rekening wil houden met zijn belangrijkste steunpilaar, dan wordt duidelijk welke koers het moet kiezen, zegt Lampert. De problemen van veiligheid, zorg, onderwijs en sociale samenhang worden door de burgerij sterk gevoeld. Ze verwachten een sterk en inspirerend leiderschap om die problemen het hoofd te bieden.

Dat betekent niet dat ze verwachten dat het de overheid is die alle problemen zal oplossen. De CDA-PvdA coalitie wordt gedragen door burgers die tijd willen maken voor anderen, die zich willen inzetten voor de samenleving. ,,Dat dóen ze niet altijd'', zegt Frits Spangenberg van Motivaction, ,,Maar ze zeggen het wel belangrijk te vinden.'' Het nieuwe kabinet moet daarop een beroep doen, concluderen de onderzoekers van Motivaction.

Het kabinet-Balkenende, dat aantrad na de aardverschuiving die door Pim Fortuyn in gang was gezet, vond daarvoor niet de goede toon. Hersteld vertrouwen, luidde haar motto. Lampert: ,,'Hersteld vertrouwen' suggereerde dat het aan de overheid was om de ontstane breuk te helen. Die breuk is zeker nog niet geheeld. En de overheid moet ook niet de illusie koesteren dat zij die k n helen. Daarvoor zal zij een beroep moeten doen op de burger.''

De overheid moet aansturen op een vitaal burgerschap, een actief burgerschap, zeggen Spangenberg en Lampert. Een coalitie van PvdA en CDA heeft daarvoor de geschikte achterban. Spangenberg: ,,Er is onder burgers een latente dadendrang. Die moet een nieuw kabinet voeden, door voorbeeldprojecten, door talenten te erkennen, door goede prestaties te belonen.''