Slobodan probeert zijn zaak te rekken

Een jaar geleden begon op 12 februari bij het Joegoslavië-tribunaal in Den Haag het proces tegen Slobodan Milosevic. Het gaat nog jaren duren, zegt Thomas Verfuss, die met een handjevol journalisten de rechtszaak van dag tot dag volgt. ,,Ze zouden de volledigheidsdrift waaronder men hier lijdt, moeten beperken.''

Hordes verslaggevers waren er, vorig jaar bij de start van het proces tegen Slobodan Milosevic, oud-president van Servië en Joegoslavië. Het was een historische rechtszaak, de eerste keer sinds de processen van Neurenberg na de Tweede Wereldoorlog dat een leider van een regime wegens zware mensenrechtenschendingen terechtstond voor een internationaal tribunaal. Nog steeds komen er toeristen, soms zelfs met bussen, even 'Slobo kijken' door de dikke glazen wand die de publieke tribune scheidt van de rechtszaal.

,,Hij vindt dat wel leuk'', zegt Thomas Verfuss, journalist van het Algemeen Nederlands Persbureau (ANP) en een van de weinigen die, ook na de eerste drukke dagen, de zittingen van het proces is blijven bijwonen. ,,Zeker als het mooie vrouwen zijn. Onlangs hielden ze tegenover het tribunaal, in het Haagse Congrescentrum, de jaarlijkse VN-vergadering voor jongeren. Die kwamen ook hier kijken. Milosevic was toen duidelijk goedgemutst, maakte grapjes, glimlachte.''

Genocide, volkenmoord en misdaden tegen de menselijkheid in Kosovo (1999), Kroatië en Bosnië (1991-1995). Dat zijn de misdaden waarvoor de oud-president terechtstaat. De aanklagers hebben al 149 getuigen gehoord, maar na een jaar is het proces nog steeds in de beginfase. Het gedeelte over Kosovo is in september j.l. afgerond. Momenteel is Kroatië aan de orde, en met Bosnië - waaronder Srebrenica en de beschietingen van Sarajevo - is nog niet eens een begin gemaakt. En dat terwijl voorzittend rechter Richard May de aanklagers maar tot mei tijd heeft gegeven om hun verhaal af te ronden. Al krijgen ze waarschijnlijk wel wat extra tijd - naar verwachting hoogstens een maand - omdat Milosevic al zes keer ziek is geweest en er nu regelmatig pauzes in het proces worden ingelast.

Verfuss, die in het Joegoslavië-tribunaal met vijf mensen een klein en kaal kantoortje deelt, is wel blij met die adempauzes. Hij kan overdag nog eens naar de kapper of de tandarts, de stapels papier lezen over de rechtszaak én de andere processen bij het tribunaal proberen bij te houden.

Terugblikkend op het jaar constateert Verfuss dat de hoofdaanklager Carla Del Ponte nog niet heeft waargemaakt wat ze vooraf had beloofd: dat ze met 'sterk bewijs' zou komen, afkomstig van getuigen uit de directe omgeving van Milosevic. Angst speelt een grote rol in het proces. Getuige C-028 werd slachtoffer van 'pogingen hem lichamelijke schade toe te brengen of te vermoorden', zo meldden de rechters in oktober. Een andere getuige, aangeduid als K 12, verklaarde liever wegens minachting van het hof te worden opgesloten dan zijn mond open te doen. Zoran Lilic, Milosevic' voorganger als Joegoslavisch president, weigerde te praten omdat hij een veroordeling in eigen land wegens hoogverraad vreesde.

De aanklagers zijn ook niet op de proppen gekomen met onomstotelijke bewijzen, zoals geschriften waarin Milo sevic opdracht geeft tot het plegen van misdaden. ,,De nazi's hadden hun misdaden precies gedocumenteerd, bij Slobodan Milosevic is dat niet zo.''

Het wil overigens niet zeggen dat de aanklagers met lege handen staan. Een van de sterkste getuigenissen kwam in maart vorig jaar van Paddy Ashdown. De voormalig leider van de Britse Liberal Democrats en oud-Balkangezant, verklaarde in Courtroom 1 van het hof Milosevic in 1998 persoonlijk te hebben gemaand de terreur in Kosovo te beëindigen. ,,Je zult eindigen in Den Haag'', waarschuwde Ashdown zelfs. Milosevic wist dus van de misdaden en deed niets om ze te voorkomen. Uit andere getuigenissen bleek hoe in Kosovo leger en politie gelijktijdig dorpen van etnische Albanezen aanvielen, een aanwijzing voor coördinatie vanuit Belgrado.

In juridische zin heeft Milosevic daar weinig tegenover gesteld, al wist hij in zijn kruisverhoren soms getuigen ongeloofwaardig te maken. Maar in zijn eigen opzet slaagt hij wél, zegt Verfuss. ,,Hij vindt het tribunaal illegaal en zegt dat zijn veroordeling toch al in een la klaarligt. Dus spreekt hij, getuiges ondervragend, zijn publiek toe (dat het proces via de Servische zender B 92 nog altijd live kan volgen), en probeert hij de rechtszaak zo lang mogelijk te rekken. Want als hij eenmaal in een cel in Noorwegen zit hoort niemand hem meer. 'Het is geen tijd voor toespraken', krijgt hij keer op keer te horen van rechter May. Maar hij werkt aan zijn plaats in de Servische geschiedenisboeken, als martelaar van het Servisch nationalisme. Dit is zijn leven.''

Volgens Verfuss is duidelijk dat Milo sevic daarbij steun krijgt vanuit officiële kringen in Joegoslavië. ,,Soms komt hij opeens met vragen aan getuigen zoals 'Klopt het dat uw neef 20 jaar geleden is veroordeeld wegens sigarettensmokkel?' Dat wijst erop dat Milosevic toegang heeft tot de archieven van de geheime dienst.''

Milosevic' weigering om het Joegoslavië-tribunaal te erkennen en zijn keuze om zichzelf te verdedigen, hebben het proces er niet eenvoudiger op gemaakt. Om de ex-president toch een zo eerlijk mogelijke rechtszaak te geven, werden speciaal drie rechterlijke adviseurs benoemd, de 'vrienden van het hof'. Milosevic kreeg extra faciliteiten om zijn verdediging - met hulp van zijn niet-officiële adviseurs - beter te kunnen voeren.

Ook voor de aanklagers is het lastig. Normaal komen advocaten van een verdachte al vooraf met documenten waaruit blijkt hoe ze de verdediging ongeveer zullen aanpakken. Dit keer is het gissen. Milosevic heeft slechts aangekondigd coryfeeën zoals de Franse president Chirac en de Amerikaanse oud-president Clinton als getuige te zullen oproepen.

Het zijn veel aanpassingen om iemand tegemoet te komen die zélf het tribunaal verwerpt en weigert van zijn rechten gebruik te maken, maar Verfuss vindt dat begrijpelijk: ,,Het tribunaal hecht eraan dat dit proces wordt gezien als eerlijk en wil dit zo goed mogelijk doen.'' Het moet een voorbeeld worden voor de toekomstige zaken bij het Internationaal Strafhof, dat in Den Haag in maart zijn werk begint.

Als er uit dit proces voor het Strafhof één les te trekken valt, dan is dat volgens Verfuss deze: ,,Ze zouden de volledigheidsdrift waaronder men hier lijdt moeten beperken'', verzucht hij. ,,In de Kosovo-zaak waren er getuigen uit elk dorp, elk district. 't Houdt ergens op, je moet je op de hoofdlijnen concentreren, de ergste voorvallen eruit pikken, en voor de rest geldt: jammer dan. Deze zaak wordt zó omvangrijk, met zoveel fotomateriaal, zoveel getuigen, zoveel dossiers, je ziet door de bomen het bos niet meer. Straks zijn de aanklagers klaar, dan is Milosevic anderhalf jaar aan de beurt, daarna komen weer de aanklagers, weer Milo sevic, dan de slotpleidooien, het vonnis, en d n nog het hoger beroep. Tijd is het allergrootste probleem in deze zaak.''

Vandaag gaat het proces-Milosevic zijn honderdzesenveertigste zittingsdag in. De oud-president kent Verfuss inmiddels. ,,Het is een raar contact, door dat gepantserde glas, een soort 'Silence of the Lambs'-situatie.'' Soms moeten ze tegelijk lachen 'als de aanklagers weer eens een stommiteit begaan'. Groeten doen ze elkaar niet. Saamhorigheid met Milosevic wil Verfuss voorkomen.