Suikeroom betaalt

Het betaalde voetbal kijkt aan tegen de bodem van de clubkas. De KNVB ziet met lede ogen aan hoe traag de clubs saneren, zei directeur Kesler gisteren al in Trouw. Sommige clubs teren noodgedwongen op financiele steun van de gemeente. Vandaag: het mag niet van Brussel, maar het gebeurt toch.

De competitie wordt nog spannend. Groningen en Breda gaan samen aan kop. De gemeenten welteverstaan, niet de voetbalclubs. Breda koopt het stadion van NAC voor 15,7 miljoen euro; Groningen leent ruim 15 miljoen euro aan FC Groningen om het Euroborg-stadion te kunnen bouwen. Goede derde is Nijmegen, dat 12 miljoen euro uittrekt om het Goffert-stadion te kopen.

De gemeenteraden van Breda, Groningen en Nijmegen hebben deze week zonder al te veel gezeur ingestemd met de omvangrijke leningen. Die zijn immers op 'marktconforme' voorwaarden verstrekt. De voetbalclubs betalen de lening met rente en aflossing gewoon terug. Het is voor gemeenten de bezweringsformule om de Europese Commissie van het lijf te houden. Want het dagelijkse bestuur van de Europese Unie volgt de financiële transacties tussen de gemeenten en de clubs met argusogen.

In juli vorig jaar waarschuwde de Europese Commissie dat vele Nederlandse gemeenten met vuur spelen. Voetbal is een product, van een onderneming die inkomsten haalt uit entreegeld, uitzendrechten, sponsoring en advertenties. De clubs zijn onderworpen aan de ingewikkelde wetgeving van de EU, bedoeld om oneerlijke concurrentie tegen te gaan.

Nationale overheden mogen hun clubs slechts beperkt financieel te hulp schieten. Doen ze dat wel, dan geven ze 'hun' club namelijk ongeoorloofd een voorsprong op de tegenstanders. Giften, leningen of andere financiële steun mogen alleen met uitdrukkelijke toestemming vooraf van de Europese Commissie.

Zo simpel en rechtlijnig als de Commissie het voorstelt, werkt het in de praktijk echter niet. De Nederlandse overheid haalt het niet meer in zijn hoofd om noodlijdende bedrijven of bedrijfstakken overeind te houden met subsidies. Maar het voetbal is ver boven deze economische wetmatigheid verheven. De club is heilig voor de supporters en onmisbaar voor het prestige van de stad. Geen burgemeester of wethouder wil de geschiedenis ingaan als degene die het betaald voetbal de nek heeft omgedraaid. In de gemeenteraden verstomt de kritiek op hoge salarissen van spelers en bestuurders als het op stemmen aankomt.

Slechts een enkeling geeft tegengas. David de Jong van de ChristenUnie in Groningen: ,,Vergeleken met de kunst- en cultuursector zijn de salarissen bij FC Groningen gigantisch. Daar kan de club best in snijden. Dan spelen ze maar in de eerste divisie.''

Gemeenteraden nemen de vaak ondoorzichtige en wankele financiële onderbouwing voor lief. Als er al toezicht is, dan op afstand. De gemeente wil niet op de stoel van het clubbestuur gaan zitten. Marcel Lodewick, tot begin dit jaar gemeentelijk commissaris bij MVV in Maastricht: ,,Het is heel simpel om de stekker eruit te trekken. Maar dan heb je ook nooit betaald voetbal meer in de stad en ben je een deel van de cultuur kwijt.''

De gemeente Maastricht ondersteunt MVV met een subsidie van 910 000 euro en een garantstelling van 1,36 miljoen euro. Inderdaad, die subsidie is gewoon staatssteun. Laat de Europese Commissie maar komen, zegt de gemeenteraad uitdagend. ,,Wij geven staatssteun aan de publieke zaak'', zegt woordvoerster Liesbeth den Dulk. ,,De subsidie is voor ons meer dan geld voor een private onderneming. De brief van de Europese Commissie is voor ons geen aanleiding om van dat principiële standpunt af te stappen.''

Andere gemeenten met betaald voetbal proberen uit het vaarwater van 'Brussel' te blijven. Het aankopen van een stadion is een veelgebruikte alternatieve route om clubs uit het moeras te trekken. Dat vindt de Europese Commissie goed, op voorwaarde dat de club een 'marktconforme' huurprijs betaalt en het stadion ook voor andere evenementen wordt gebruikt.

De gemeenten kregen vorig jaar het Nederlandse kabinet aan hun zijde. Die verklaarde in een reactie op de brief uit Brussel het financieel steunen van voetbalclubs niet als staatssteun te beschouwen. Volgens het kabinet is professioneel voetbal heilzaam voor de 'sociale en culturele cohesie'. Dit standpunt hoeft de Commissie er niet van te weerhouden toch sancties op te leggen, bijvoorbeeld door clubs te dwingen om de subsidies weer in te leveren, met een boete. Dat kan het einde van een voetbalclub betekenen.

Maar overtredingen kunnen lang onopgemerkt blijven. In de praktijk hebben de Brusselse ambtenaren geen tijd om alle mogelijke gevallen van ongeoorloofde overheidssteun uit te pluizen. Meestal komt de Commissie pas in actie als een 'concurrerende' voetbalclub zich officieel over een rivaal beklaagt. Dat kan lang duren, want alle clubs en hun gemeenten hebben wel een manier uitgedokterd om elkaar te helpen. Slapende honden wakker maken is in niemands belang. Het ministerie van binnenlandse zaken is nog bezig met een inventarisatie van 'gemeentesteun'. Alkmaar heeft al het verzoek gekregen om de 'marktconformiteit' van grondtransacties met voetbalclub AZ door een taxateur te laten onderzoeken. Tot woede van de plaatselijke middenstand heeft de gemeente voor één euro bijna 60 000 vierkante meter grond aan een vastgoedbedrijf van AZ-voorzitter Dick Scheringa 'verkocht'. Op de vrije markt was de prijs al gauw zeven miljoen euro.

Een onafhankelijk taxateur moet beoordelen of de transactie door de Europese beugel kan. Geen eenvoudige klus, zegt Jacques Boeve van bedrijfsmakelaardij DTZ Zadelhoff. ,,Of een stadion marktconform wordt verhuurd, is moeilijk transparant te maken. Geen enkel stadion in Nederland is rendabel te exploiteren. De huurprijs wordt normaal gesproken bepaald als een percentage van de investeringen. Maar die berekening wordt moeilijk als er te weinig rendement overblijft.''

Tot het tegendeel is bewezen, schermt elk college met de 'marktconforme' huurprijs die de voetbalclub moet betalen. Nijmegen redeneert als volgt: de stad leent 12 miljoen euro om het Goffert-stadion te kunnen kopen. Rente en aflossing van de lening komen uit de 'marktconforme huurprijs'. De boodschap is duidelijk: de aankoop kost de burger per saldo niets, terwijl NEC er wel bij vaart.

Hoogleraar vastgoed Piet Eichholz: ,,Het lijkt geen subsidie, maar dat is het natuurlijk wel. In plaats van een stadion had er wat anders kunnen staan: woningen, kantoren of een winkelcentrum. Daar kun je als gemeente veel mee verdienen. Maar het geld gaat naar het voetbal, waar de samenleving al zoveel aan betaalt en waar gigantisch wordt verdiend aan reclame en televisierechten.''

Financiële adviesbureaus hebben een goede klant aan gemeenten. Zij willen zoveel mogelijk garanties dat het gemeenschapsgeld goed wordt besteed. De gemeenteraad van Nijmegen heeft Deloitte & Touche laten uitzoeken of voetbalclub NEC een reserve moet aanleggen om vijf jaar lang de huur van het Goffert-stadion te kunnen betalen. In Arnhem onderzoekt Ernst & Young de boeken van Vitesse. Van de uitkomsten hangt af of Vitesse gebruik mag maken van een gemeentelijk krediet van 5,4 miljoen euro.

De constructies hebben een hoog vestzak-broekzak-gehalte. De gemeente Breda koopt het voetbalstadion van NAC voor 15,7 miljoen euro. Daarmee kan NAC 5 miljoen euro aan de banken terugbetalen en een door de gemeente verstrekte lening van 4,2 miljoen euro aflossen. ,,Gezond voetbal hoort bij een stad als Breda'', sprak een trotse wethouder J. Oomen twee weken geleden. Een bedrijf met zo'n financiering zou het niet lang uithouden, maar voetbalclubs kunnen met de overheid als suikeroom haast niet failliet gaan. De gemeente komt toch wel over de brug. Bovendien: er is al zoveel in de club geïnvesteerd dat het zonde is om de steun te staken.

Burgemeester Leers van Maastricht kondigde in september vorig jaar nog 'harde maatregelen' aan tegen MVV, dat de gemeente verkeerd zou hebben geïnformeerd. Tegen de afspraken in passeerde het MVV-bestuur tot drie keer toe de gemeentelijk toezichthouder. De burgemeester deed boos, maar vier maanden later blijkt de kwestie geheel te zijn verdampt. Voormalig toezichthouder Lodewick berustend: ,,Als je het als gemeente keihard speelt, loop je het gevaar dat je de club gaat meebesturen. Dat wil de gemeente niet. Dus kun je hooguit zeggen dat je niet gelukkig bent dat afspraken niet worden nageleefd. Echte sancties zijn er niet.''

Het Brusselse sanctiebeleid bestaat inderdaad alleen nog maar op papier. De eerste club die geld aan de overheid moet terugbetalen, moet nog worden aangewezen en is waarschijnlijk geen Nederlandse. In Spanje en Italië, bijvoorbeeld, mengt de overheid zich nog veel sterker in het toegankelijk houden van de sport die een groot deel van het electoraat aan de buis kluistert of naar het stadion doet komen. De lobby vanuit deze landen in Brussel, is sterk.

Wat het voetbal bovendien mist, is echte concurrentie zoals in de zakenwereld. Toen bleek dat Franse autofabrikanten met overheidssteun in bescherming werden genomen, aarzelden hun Europese concurrenten geen moment met het indienen van een klacht in Brussel. Hun klanten konden weglopen om een Frans vehikel te kopen. Maar waarom zou het Maastrichtse MVV supporters werven onder de Feyenoord-aanhang in Rotterdam?

Doorslaggevend is echter dat alle partijen boter op het hoofd hebben. ,,Wie heeft er belang bij om dit aan de kaak te stellen? Daar durft toch niemand zijn vingers aan te branden'', zegt een insider. MVV-fan Marcel Lodewick: ,,Heel veel mensen beleven plezier aan het voetbal. Dat ga je ze als gemeente toch niet afnemen?''