Rembrandt ging schuil onder Russische edelman

AMSTERDAM - De veronderstelling dat Rembrandt uit ijdelheid of 'innerlijke aandrang' zoveel zelfportretten heeft gemaakt, klopt niet. Die visie moet worden bijgesteld, meent Rembrandt-kenner Ernst van de Wetering, naar aanleiding van de ontdekking van een nieuw zelfportret van Rembrandt.

Het schilderij dateert uit 1634, maar zat eeuwenlang 'verstopt' onder een Russische edelman, die er een paar jaar later in Rembrandts atelier overheen is geschilderd.

Na zes jaar onderzoek, waarbij alle overschilderingen zijn verwijderd en het portret nu weer in de oorspronkelijke staat is te zien, zegt Van de Wetering een verklaring te hebben voor de gewoonte van Rembrandt om zelfportretten over te laten schilderen. ,,We wisten al dat Rembrandt aan recycling deed. Maar de vraag waarom hij een geheel voltooid, gesigneerd en gedateerd zelfportret liet veranderen in de tronie van een Rus, was voor ons een raadsel.''

Spijkerharde bewijzen heeft Van de Wetering niet, maar de enige aannemelijke verklaring is dat Rembrandt in zijn vroege Amsterdamse periode zijn zelfportretten vooral als handelswaar zag. Met het oog op de kunstliefhebbers die zijn atelier in de Jodenbreestraat bezochten, moet hij zelfportretten in voorraad hebben gehad. Een aantal daarvan bleef onverkocht en na een paar jaar werd de gelijkenis met de schilder minder. Om die 'winkeldochters' toch te kunnen slijten, schilderde Rembrandt ze over of liet ze door zijn leerlingen veranderen in een tronie. Tronies waren de 17de-eeuwse variant op het zigeunerjongetje met traan of de zeebonk met zuidwester en pijp. Van de Wetering vermoedt dat de tronie van de Rus, waarmee het nu ontdekte zelfportret werd overgeschilderd, het werk is van Rembrandts leerling Govert Flinck.

Het zelfportret is tot en met 16 maart te zien in het Rembrandthuis in Amsterdam. Daarna gaat het terug naar de eigenaar in Frankrijk. Op de expositie hangt ook een vergelijkbaar geval: het portret van een Duitse landknecht, waaronder eveneens een zelfportret van Rembrandt (uit 1637) schuilgaat. Het bewijsmateriaal heeft Van de Wetering ernaast laten hangen: een röntgenfoto waarop de contouren van het oorspronkelijke schilderij waarneembaar zijn. Het is niet de bedoeling ook dit schilderij in de oorspronkelijke staat terug te brengen.

Het is niet gebruikelijk om eerdere ingrepen en restauraties ongedaan te maken, aangezien die deel uitmaken van de 'geschiedenis' van een schilderij. Van de Wetering kan zijn ingreep heel goed verdedigen, zegt hij, omdat de winst voor de kennis over Rembrandt erg groot zou zijn. Bovendien was al een groot deel van de overschilderingen verwijderd, toen hij het doek in handen kreeg.