Voor goed theater is meer lef nodig.

De doorstart van het gevallen kabinet is onzeker, bliksemsnel wisselen partijen in de kiezersgunst. Er wordt net als vorig jaar gevochten om de zetels. Willem Breedveld volgt opnieuw de strijd met drie professionele waarnemers van het politieke bedrijf; Liesbet van Zoonen, hoogleraar communicatiewetenschap aan de Universiteit Maastricht en de Universiteit van Amsterdam, Menno Hurenkamp, columnist van het weekblad De Groene Amsterdammer en organisator van debatten in het politiek-cultureel centrum De Balie en als nieuw panellid: Bart Jan Spruyt (38), medeoprichter van de Edmund Burkestichting die vorm en inhoud wil geven aan het conservatieve gedachtegoed. Spruyt promoveerde op de doorbraak van het Erasmiaanse humanistische denken in Nederland. Hij was chef van de parlementsredactie van het Reformatorisch Dagblad. Dit panel bespreekt waan en werkelijkheid van de afgelopen campagneweek.

De campagne is amper een week aan de gang en alle bordjes zijn alweer compleet verhangen. Zalm en Balkenende die op een doorstart gehoopt hadden zonder de hinderlijke aanwezigheid van de LPF, lijken die optie op hun buik te kunnen schrijven. De wonderbaarlijke visvangst van Marijnissen is minder groot dan gedacht en de grootste verliezer bij laatste verkiezingen, Wouter Bos, begint zowaar al wat onwennig aan het regeringspluche te snuffelen. Vanaf de zijlijn kijken GroenLinks en D66 onrustig toe.

De fraaie links-rechts-tegenstelling die zich aftekende en die aan deze campagne enige structuur gaf, ligt aan diggelen. Doorbraken van links of van rechts zitten er niet en zo tekent zich na een turbulent jaar zowaar het vertrouwde beeld af van het CDA in het centrum van de macht, dat straks vanuit de achterkamer beslist welke kant het uitgaat met Nederland. Adieu droom van nieuwe politiek. Hoe zulke bliksemsnelle wisselingen van de kiezersgunst te verklaren? Geen geringe opgave voor het panel dat zich door de grilligheid van de kiezers een beetje overvallen voelt.

Liesbeth van Zoonen reageert vertoornd: ,,Het is warempel weer het oude spelletje. Met een CDA in een keiharde middenpositie. En het idiote is dat als deze club het goed speelt het hen nog geen windeieren legt ook.” Menno Hurenkamp spreekt van een vorm van 'gerechtigheid', gevolg van wat hij noemt het 'kluitjesvoetbal' en de al te grote 'omzichtigheid' van politici. Bart Jan Spruyt spreekt over het 'verraad' van Balkenende. ,,Uit zijn boeken en geschriften hebben we Balkenende leren kennen als iemand die zich rechts van het midden heeft gepositioneerd, iemand die taken en verantwoordelijkheden wil teruggeven aan de samenleving zelf. Zo iemand zie je dan ineens baltsen met de PvdA, zoals Trouw schreef. Bij alle respect die ik voor hem heb, dat is ongeloofwaardig.”

Alles goed en wel, maar dit is nog geen verklaring voor de verschuivingen. De Wouter Bos van nu is geen draad anders dan de Wouter Bos van een maand geleden. Datzelfde geldt voor de andere lijsttrekkers en hun programma's. Er moet wat anders aan de hand zijn. Er zijn meer zwevende kiezers dan ooit. In de strijd om hun gunst trekt kennelijk die lijsttrekker aan het langste eind die het handigst de media kan bedienen, ongeacht de inhoud van zijn standpunten.

Spruyt: ,,Ik vrees dat dit maar al te waar is. De kiezers laten zich door de beeldcultuur van het moment misleiden. Het bewijs daarvan is Jan Marijnissen van de SP. Hij presenteert zich als de man die nog niet bezoedeld is door de Haagse kliek. Een vrije jongen die bovendien een sociale indruk maakt. Maar zou de kiezer de moeite nemen zijn verkiezingsprogram grondig te bestuderen dan haalt hij hooguit de helft van de zetels die de peilingen hem nu beloven.'

,,Het moet me van het hart dat de media en met name de televisie er weinig aan doen om zulke beelden door te prikken. De televisie dwingt politici hooguit in het keurslijf van een format waarin zij zich met korte, krachtige statements moeten zien te redden. In zulke debatten komt het aan op de toevallige oneliner, op assertiviteit en brutaliteit. Mij doet dit mediaspektakel denken aan Chicken George, de man uit de film 'Roots' die verslaafd aan hanengevechten zijn dieren vanaf de zijlijn ophitst tot de bloedigste prestaties.”

Van Zoonen: ,,Het is zeker waar dat die debatten alle trekken hebben van een wedstrijd. Je merkt het ook aan de eindeloze voor- en nabesprekingen, waarin gewichtig gedaan wordt dat iemand zijn hoofd scheef heeft gehouden en als bijzonderheid geregistreerd wordt dat links geen stropdas draagt en rechts wel en dan nog van die fors uitgevallen Fortuyn-dassen. Al die warming-up gesprekjes ook. Maar anders dan jij, Bart Jan, ben ik geneigd te denken dat het erbij hoort. En zo misleidend is het ook weer niet. Ten tijde van Melkert maakten massa's mensen zich zorgen over het sociale karakter van de PvdA. Veel mensen haakten af. Zij zien nu hoe Bos zich weert, hoe hij zowel de oude als de nieuwe PvdA belichaamt en hen het gevoel geeft: dat is onze man. Zo gek is dat niet.”

Hurenkamp: ,,Zo kunststukje was dat ook weer niet. Bos heeft een prettige, minder pedante uitstraling dan Balkenende en een geloofwaardiger track record dan Marijnissen. Jammer dat hij 'menister' en 'demecratie' zegt in plaats van minister en democratie. Zijn optreden kreeg eens te meer reliëf toen in deze debatten zichtbaar werd dat Balkenende en Marijnissen grote winst te verliezen hebben en daarom aan de voorzichtige kant bleven.'

,,Voor Balkenende is het ook prettig dat hij zich als de grote man in de peilingen nauwelijks hoeft te verantwoorden. In Lijst Nul van Katja Schuurman en Bridget Maasland mocht hij eventjes het torentje laten zien en hoefde hij verder niet uit te leggen waarom het allemaal zo mis was gegaan met zijn regering. Dat lag echt niet alleen aan de LPF. De buitenlandse politiek en het sociale beleid waren ver beneden de maat. Het normen- en waardendebat is jammerlijk mislukt. GroenLinks en D66 werden bij dezelfde Lijst Nul wel aangesproken op hun falen.”

Van Zoonen: ,,Nou vergis je je toch. Lijst Nul gaat wel degelijk ergens over. Ze peilen wat er onder jongeren leeft en gaan daarmee aan de slag. Heel wat jongeren vinden het de moeite waard dat er databanken worden aangelegd met DNA-materiaal om het onderzoek naar misdaden te vergemakkelijken. Voor jongeren is het een punt of de SP daar ook voor is. Die vraag kreeg Marijnissen prompt voorgelegd . Wat bleek: hij wist niet eens wat daarover in zijn programma stond. Hij zakte lelijk door het ijs.”

,,Ik zou willen dat de publieke omroepen vaker op deze manier aan de slag gaan. Zo weet ik na alle debatten nog steeds niet of het een verstandig idee is of niet om de politie af te rekenen op haar prestaties. Dat zijn zaken die de mensen willen weten. Je ziet ook dat stemwijzers op internet razend populair zijn. Mensen willen gewoon weten hoe het zit. Ik geloof helemaal niet dat ze zo geïnteresseerd zijn in winnen of verliezen. Dat wedstrijdelement brengt alleen politici en journalisten in staat van opwinding. Burgers interesseert het geen fluit.” Kan de journalistiek en met name ook de televisie wel meer weerwerk bieden. En hoe?

Spruyt: ,,Ik vrees dat de commercialisering en de dictatuur van de kijkcijfers weinig ruimte biedt voor iets anders. Het moet spannend zijn. Dan sluipt er al gauw een wedstrijdelement in met alle kleedkamerverhalen van dien. In die sfeer is het sport geworden om politici met het stellen van strikvragen te verleiden tot het doen van uitspraken die men misschien liever niet of anders had gedaan. Waar dan weer een reactie op wordt gevraagd. Ten slotte onstaat dan een sfeer van rellerigheid, waar journalisten wel pap van lusten. Ik zou wensen dat journalisten wat dichter bij hun vak bleven door mensen echte informatie te bieden, liefst evenwichtig.”

Hurenkamp: ,,Vooral wat meer evenwicht zou geen kwaad kunnen. Door de grote hufterigheid waarmee sociaal-democraten met elkaar omspringen en de grote journalistieke interesse daarvoor is hun crisis veel zwaarder aangezet dan bij andere grote partijen. Die hebben niet zo'n rotcultuur, maar wel dezelfde fundamentele problemen van representatie, weglopende leden, selectie van kandidaten en dwalende ideologie.”

Van Zoonen: ,,Allemaal waar, maar tot op zekere hoogte ook onvermijdelijk. Het valt allemaal onder de primaire oriëntatie op de politiek, die het moet hebben van beeldvorming en alles wat daarmee samenhangt. Dat is ook niet zo erg. Politici en journalisten en uiteindelijk ook de kijker redden zich daarmee wel. Wat ik, en ook de kijker, wil weten is hoe concrete zaken worden aangepakt en wat dat betekent voor de samenleving. Ik herhaal maar weer eens: ik weet nog steeds niet of dat afrekenen op prestatie nu verstandig is of niet. Zulke zaken moet de televisie uitzoeken. Daar is de kijker in geïnteresseerd.'

,,Wat politici betreft: ik zou willen dat ze wat dichter bij hun idealen bleven. Als ze dat wat consequenter deden zou er geen sprake zijn van de verfoeide toeschouwersdemocratie. Dan hadden we wat ik noem een fandemocratie. Iedere partij zou dan zijn eigen fans hebben die vanuit een zekere betrokkenheid de verrichtingen gadeslaan van hun club. Politiek zou zich zo kunnen presenteren als fatsoenlijk theater.”

Spruyt: ,,Dat zou zeker de moeite waard zijn. Politiek is tot op zekere hoogte theater dat het van goede retorica moet hebben. Denk slechts aan de manier waarop Churchill Engeland door de oorlog heeft geloodst. Daar kwam heel wat theater aan te pas, waarin hij de grootsheid van Engeland soms behoorlijk overdreef. Die Schwung had Fortuyn ook. Hoe die zijn armen in de lucht hief als iemand iets beweerde waar hij het niet mee eens was! Dat mis ik in het huidige debat. Men doet wel driftig, maar het is geen fraai theater. Kijk naar Herben. Het lijkt wel of hij voor ieder debat xtc heeft geslikt.”

Hurenkamp: ,,Men durft ook niet. Voor goed theater is lef nodig. In plaats daarvan houdt iedereen zich in. Marijnissen probeert de vraag te omzeilen dat hij in een regering vieze handen moet maken. Bos is bang kiezers aan links en rechts te verliezen. Zalm probeert heel voorzichtig zijn onbetrouwbare imago te corrigeren. Halsema heeft weer haar handen vol om niet al te politiek correct over te komen.”

En zo lijken alleen de opiniepeilingen nog in staat om de politici echt onder druk te zetten?

Van Zoonen: ,,Asjeblieft niet. Peilingen spelen een veel te gewichtige rol. Dat is niet goed voor het politieke debat. Het zou veel beter zijn als politici zich op hun eigen verhaal, op hun eigen boodschap concentreren dan zich voortdurend af te laten leiden door de vraag hoe hun uitspraken uitpakken en welke rol hun houding en presentatie daarbij speelden. We moeten af zien te komen van dat meta-gedoe. Die peilingen zijn onzin. Verbieden die peilingen.”