Eerst de film, nu het toneelstuk

Een uit de hand gelopen feestje, dat is het in meerdere opzichten. Toen de heren van NUHR - Joep van Deudekom, Peter Heerschop en Viggo Waas - eenmaal het idee hadden om de beroemde film van Thomas Vinterberg 'Festen' voor toneel te gaan bewerken, bleek ineens iedereen een jubileum te vieren. Piet Römer is vijftig jaar aan het toneel, zijn zoon Han dertig en last but not least bestaat NUHR als cabaretgroep ook nog eens vijftien jaar. Hoe drie jongens van de sportacademie in het cabaret terecht kwamen en er vervolgens hun feestje van maakten.

De eerste try-out van 'Festen' zit er net op. Blije gezichten van de acteurs na afloop en een voorzichtig glaasje champagne. Peter Heerschop verklapt al vast dat het wel snor zit. ,,Na weken van repetities is het heerlijk om voor een zaal met mensen te spelen. Hun reacties te voelen en te horen. Dan merk je wat wel en niet werkt, want dat weet je niet zo goed meer na zo'n tijd in het repetitielokaal.'' De volgende middag blijkt dat regisseur Willem van de Sande Bakhuyzen nog wel het een en ander heeft aan te merken. Kleinigheden slechts, de basis is goed. De sfeer is los, de NUHR'ers maken grappen en toch wordt er serieus gewerkt. Het moet immers een spetterend jubileum worden.

De carrière van NUHR - toen nog Niet Uit Het Raam - begon in 1987 bij het Rotterdamse Cameretten Festival. Op de bonnefooi had het drietal zich ingeschreven, het eerste doel was bij de laatste negen deelnemers te belanden. Het werd de finale, maar daarin kregen ze de derde prijs. Grootste kritiekpunt was het amateurisme van de jongens. Daar zou een goede regisseur een hoop aan kunnen verbeteren, dacht de jury. Viggo Waas: ,,Dat hebben we goed in onze oren geknoopt, we werken nu met de besten.''

Heerschop: ,,We waren pas begonnen en deden gewoon maar wat. Om mee te mogen doen, hebben we een stuk gemaakt.''

Waas: ,,Het klopt dus helemaal dat het amateuristisch was.''

De uiteindelijke winnaars van dat jaar waren Gottmer & Leemhuis ('Nooit meer iets van gehoord'); de persoonlijkheidsprijs ging naar Mark van de Veerdonk. Heerschop: ,,We hadden een baan, we gaven les op school en het cabaret was een hobby. Dat konden we ook thuis doen, grappen maken. Er was geen absolute drijfveer om beroemd te worden.''

Waas vult aan: ,,Geen drijfveer van: nu móeten wij op het podium, want we hebben werkelijk iets fantastisch te vertellen.''

Heerschop: ,,Maar ik moet zeggen, de rancune begon zich op te stapelen en dat was wel een lekkere drijfveer. Gewoon, ouderwetse rancune. Tegen zo'n jury bijvoorbeeld. Want we zijn natuurlijk onterecht derde geworden.''

Over het ontstaan van de naam lopen de meningen uiteen. Volgens Waas is hij ontstaan tijdens een gezamelijke treinreis. Er stond - in het Italiaans - 'È pericoloso sporgersi' te lezen, wat 'niet uit het raam' betekent. Van Deudekom bestrijdt luid dat ze ooit samen per trein hebben gereisd. Was er in eerste instantie toch wat ontevredenheid over de naam - 'Het slaat eigenlijk nergens op. Maar toen dachten we nog dat het snel over en uit zou zijn voor ons.' - sinds hij werd afgekort tot NUHR kan iedereen zich er prima in vinden. Stoer staat hij zelfs, vindt Waas. ,,Als op een gegeven moment zo'n naam een begrip wordt, dan is het ineens wel weer heel erg leuk.''

NUHR speelde al drie keer eerder als De Ploeg met Genio de Groot, Han Römer en Titus Tiel Groenstege. 'Vinger in de pap' (1998), 'En nu...revue!' (1999), de 'Driestuiversopera' bij het NNT in 2000 en vorig jaar maakte dezelfde club 'Familie van der Ploeg', een tv-serie voor kinderen bij de VPRO.

Om de theaterjubilea te vieren waagt De Ploeg zich nu dus aan 'Festen' en is daarom uitgebreid met Piet Römer, Saskia Temmink en Ria Marks, hoewel nu alsnog ruim twintig rollen gespeeld dienen te worden door deze negen mensen. In 'Festen' viert vader Klingenfeldt (Piet Römer) zijn zeventigste verjaardag met vrienden en familie. Naarmate de avond vordert en er meer drank in de feestvierders zit, wordt de stemming grimmiger. Als de oudste zoon (Han Römer) zijn speech houdt waarin hij zijn vader van incest beschuldigt, is de chaos compleet. De film 'Festen' van Thomas Vinterberg sloeg toen hij in 1998 uitkwam in als een bom, hoewel hij niet door erg veel mensen gezien is in de bioscoop. Han Römer was de eerste van de acteurs die de film zag en bracht zijn enthousiasme onmiddellijk over op de andere Ploeg-leden. Zij waren op dat moment bezig met het maken van 'Vinger in de pap'.

Ook de familie die De Ploeg speelde, was 'een misselijk gezin met incesttaferelen', vertelt Heerschop. ,,In ons achterhoofd nestelde zich meteen: dit willen we ook.'' Er kwam van alles tussen, maar het idee liet ze niet los. Toen kwam wederom Han Römer met het idee: als ik het nou met mijn vader ga spelen? Dat trok de NUHR'ers definitief over de streep, hoewel de angst blijft dat mensen het toneelstuk voortdurend zullen vergelijken met de film, juist omdát-ie zo goed was.

Heerschop: ,,Ja, een hele grote angst, maar we hebben geprobeerd de film zo te bewerken dat zelfs de grootste liefhebber de film kan loslaten. Het is een ander medium nu en een andere groep mensen die het verhaal speelt. We willen het drama zo mooi mogelijk spelen, met respect voor de oorspronkelijke makers. Maar wel op onze eigen wijze. Aan de andere kant zijn de dialogen vrijwel intact gebleven, dus je komt toch aan je trekken.''

In de aanloop naar het 'echte' drama hebben de cabaretiers het overwicht. Voortdurend vallen ze uit hun rol en er wordt openlijk gesteggeld over bijvoorbeeld de rolverdeling. Heerschop, die het filmscenario bewerkte voor toneel: ,,Ik heb eerst, samen met regisseur Willem van de Sande Bakhuyzen, de rolverdeling gemaakt. Anders kon ik geen tussenscènes bedenken, want die schrijf je op de persoon. Nou ja, Piet Römer is duidelijk en dat Han de oudste zoon moest spelen ook. Titus Tiel Groenestege werkt weer met Han dus hij werd de broer. Maar Titus werkt ook regelmatig met Ria Marks, een ideaal echtpaar dus. Saskia Temmink hadden we al gevraagd, zij werd de zus en via haar is ook regisseur Willem van de Sande Bakhuyzen erbij gekomen. En Genio...''

Van Deudekom: ,,Genio de Groot is degene die het beste kan transformeren. Die moest moeder Klingenfeldt spelen.''

Heerschop: ,,Voor ons bleven de andere rollen over. Niet erg hoor, want daarin ben je vrijer. Wij kunnen sneller regeren en een eigen rol creëren op basis van weinig. Zo kunnen we mooi om het drama heen spelen.''

De cabaretiers van NUHR werken in deze productie dus nauw samen met acteurs. Een groot verschil? Heerschop: ,,Het is heel goed kijken naar hoe zij het doen. In het begin zit er een enorme spanning, dan ben je heel trots dat je met die mensen mag spelen. Maar na een maand werken, valt dat weg.''

Waas: ,,Wij vallen graag uit onze rol. Bij 'Festen' gaat dat moeilijker.''

Van Deudekom: ,,Een paar mensen moeten het drama spelen. Als die ook nog grappen gaan maken, dan valt alles weg. Wij spelen meer de karikaturen, dan ben je geneigd om te zeggen: dat zijn de cabaretiers maar.''

Heerschop: ,,Als je met z'n drieën een programma maakt, ben je verantwoordelijk voor de hele voorstelling. Met z'n drieën bepaal je zelf het tempo, je weet precies wat er speelt, je weet waar het misgaat, je voelt met elkaar hoe je het moet terugpakken. Hier heb je dat niet. Er zijn hele scènes waar ik niet in zit. Dat vind ik het onbevredigende deel ervan. Ik ken het ritme van de voorstelling helemaal niet. Het enige dat je doet is jouw scènes spelen. Ik word hier ook niet moe van. Ik kom op en dan ga ik weer eens even achter zitten, een beetje drinken, een ander pak aantrekken. Het is heerlijk om afgemat te zijn: dit was wat we hadden, wat we kunnen en is het klaar en ik ben moe en tevreden. Nu ben ik alleen tevreden.''

Van Deudekom: ,,We beginnen als cabaretiers, omdat je je in het begin meer vrijheid kunt permitteren. Maar na de eerste speech van Han gaat het drama voor. We zouden misschien wel iets meer lucht willen, maar het is zoeken naar de juiste balans.''

Waas: ,,Met regisseur Willem van de Sande Bakhuyzen is er af en toe natuurlijk wel een botsing van stijl geweest. Hij is vooral gewend conventioneel te werken in scènes terwijl wij misschien meer zoeken naar het anarchisme.''