Verkwistende leeuweriken leven kort

Nederlandse leeuweriken leven in weelde. Eten en drinken genoeg, zeker in vergelijking met de woestijnleeuweriken van Saoedi-Arabië. Maar die laatsten weten zich handig aan te passen aan de barre omstandigheden in de woestijn en leven langer. De Groninger biologe dr. Irene Tieleman zocht uit hoe dat komt.

Irene Tieleman werkte in het uitgestrekte Mahazat as-Saïd reservaat, dat niet ver van Mekka in de dorre Saoedische woestijn ligt. ,,Het ging me om de manier waarop de witbandleeuwerik en de Dunn's leeuwerik omgaan met de hitte en de schaarste aan water en voedsel. Daarom lag een vergelijking met de Nederlandse leeuweriken, met name de boomleeuwerik en de veldleeuwerik, voor de hand. Die leven van de tachtig leeuweriksoorten die de wereld rijk is, onder de meest weelderige omstandigheden.'' In Nederland deed ze haar onderzoek in het Nationaal Park Het Drents Friese Wold, op de grens van Drenthe en Friesland.

Woestijnleeuweriken, vertelt Tieleman die onlangs in Groningen promoveerde, overleven bij temperaturen van vijftig graden Celsius. Nederlandse leeuweriken raken dan oververhit en gaan onherroepelijk dood. De vogels in de woestijn gaan zuinig om met water, onder andere omdat de vetten in hun huid een speciale samenstelling hebben en vocht goed vasthouden. De schaarste aan voedsel vangen ze op door een trage stofwisseling en een laag energieverbruik.

Hun dagelijks leven verloopt al met al wat rustiger en hun levensloop past daarbij: ,,In Nederland broeden leeuweriken drie of vier keer per jaar. In de woestijn komen ze niet verder dan een enkel nest en daarin leggen ze minder eieren. Als de omstandigheden slecht zijn, slaan ze soms een jaartje over.''

Maar als sterfte en geboorte niet in balans zijn sterft een soort uit, zowel in Nederland als in de woestijn. Tieleman stelt dat Nederlandse leeuweriken hun voortplanting hebben aangepast aan de overvloed aan water en voedsel. Ze investeren veel in het heden en rekenen minder op de kansen die de toekomst bieden kan. De leeuweriken in de woestijn kiezen een andere strategie. Zij leven een stuk minder snel en verkwistend.

Tieleman: ,,De kosten die zij per jaar maken om tot voortplanting te komen, zijn lager. Ze hebben kleinere broedsels en kiezen voor kwaliteit in plaats van kwantiteit. Als zij een nest beginnen, dan moeten er ook jongen uitvliegen.'' Dat dwingt tot zorgvuldige afwegingen die, haast Tieleman zich te zeggen, de vogels niet bewust maken: ,,Het is natuurlijke selectie. Vogels die te hard van stapel lopen, planten zich niet voort.''

De verschillen in levensduur, die Tieleman bij de woestijnleeuweriken denkt te constateren, hangen direct samen met hun levensritme: ,,Wie topprestaties wil leveren slijt sneller. Dat geldt voor alle diersoorten, van mens tot leeuwerik. Als je hard werkt, verstook je veel energie. Daarbij komen stofffen vrij, die schadelijk zijn voor je genetische materiaal. Die schade is te herstellen, Maar je lichaam moet daar wel op ingesteld zijn en er de tijd voor krijgen. Of een leeuwerik snel of langzaam leeft, is een kwestie van strategie. De ene strategie is in principe niet beter of slechter dan de andere. Het is een aanpassing aan de omstandigheden, niet meer en niet minder.''