De ondemocratische macht van opiniepeilers

Opiniepeilingen beheersen het verkiezingsdebat. Sterker nog: de keuze van een relatief kleine groep ondervraagden, heeft directe invloed op het uiteindelijke kiesgedrag op 22 januari. Peilingen ondermijnen de democratie.

Op zich is de opiniepeiling geen negatief verschijnsel. Het geeft inzicht in potentiële, virtuele machtsverhoudingen. De vraag is echter of journalisten, politici en vooral kiezers zich bewust zijn van de impact van zo'n peiling.

Over de macht van de peilingen gesproken: RTL4 selecteerde aan de hand van een peiling vier debaters voor het lijsttrekkersdebat van 3 januari. Aan de daadwerkelijke machtsverhoudingen in Den Haag werd voorbijgegaan.

Hoezeer onderzoeksbureaus ook hun best doen een volwaardige afspiegeling van de Nederlandse bevolking te ondervragen, de opiniepeiling blijft een gebrekkige reconstructie. Ten eerste doen aan een peiling veel minder mensen mee dan met de 'echte' verkiezingen. Daarbij verschilt het of iemand de vraag naar zijn politieke voorkeur tegenover een enquêteur beantwoordt of dat hij zonder pottenkijkers in het intieme stemhokje een keuze maakt. Bij de verkiezingen zullen standpunten uit partijprogramma's, de privacy van de kiezers, stemtraditie en vooral het idee dat de keuze daadwerkelijk gevolgen heeft voor de politieke machtsverhouding relevanter zijn bij het overwegen wat en wie te stemmen.

Ondanks de bezwaren tegen opiniepeilingen worden de resultaten gepresenteerd als 'absoluut' en waar nieuws. Het is nieuws dat indruk maakt. Feitelijk zal het resultaat van een peiling wel betrouwbaar zijn, maar het is momentgebonden en gebaseerd op beperkte informatie. Het stemt bovendien tot nadenken dat verschillende onderzoeksbureaus op hetzelfde moment peilingen houden met compleet verschillende uitslagen.

Een peiling is een hulpmiddel om de te verwachten politieke krachtsverhoudingen in kaart te brengen, maar oefent tegelijkertijd invloed uit op de feitelijke verkiezingsuitslag. Wanneer een partij een opinionloser blijkt te zijn, kan de gedachte bij de latere kiezers ontstaan om maar beter op de 'winnaar' te stemmen. Zo werkten de peilingen in het voorjaar van 2002 Fortuyn in de hand en werken de recente peilingen de LPF tegen. Vanwege dit 'mechanisme' krijgt de peiling een zeer ondemocratisch effect. Een relatief kleine groep stemmers kan met zijn stemgedrag invloed uitoefenen op alle kiezers.

Historisch onderzoek naar het stemgedrag van kiezers bewees dat mensen zich laten leiden door de ligging van een partij in de markt van de opiniepeilingen. Het zogenaamde strategische stemmen. Ik zelf bemerkte dit in een onderzoek naar de voormalige Evangelische Volkspartij (EVP), die in 1991 in GroenLinks is opgegaan. Mensen stemden in 1981 niet op de EVP vanwege het feit dat de partij geen zetel in de Tweede Kamer werd 'voorspeld'.

Ook Jan Nagel klaagde over het effect van een verliezersimago in zijn pre-Fortuyntijd. En het is de vraag of Marijnissen en zijn SP het zo goed zouden doen, wanneer er geen peilingen werden gehouden.

Ten slotte moet worden geconstateerd dat de grote hoeveelheid peilingen een negatief effect heeft op het politieke debat. Inhoudelijke uitgangspunten van partijen worden minder vaak besproken dan de resultaten van de puur op machtsverhoudingen gerichte opiniepeilingen.

De overdosis aan peilingen doet terugverlangen naar de tijd dat er geen peiling bestond. De verkiezingen waren toen bijzonder en niet een logisch vervolg op enquêtes. De openbaring van ieders stemgeheim gaf het gevoel dat ook de door jou discreet uitgevoerde actie in het hokje er toe deed. Nu is het zo dat een kleine groep op a-politieke wijze een belangrijk onderdeel van de democratie onderuit dreigt te halen: het op een onafhankelijke manier gebruik maken van je stemrecht.

Mijn advies is daarom een embargo in te stellen. Sta voortaan vanaf een maand voor de verkiezingen geen opiniepeilingen meer toe. Dan kunnen kiezers zich nog enkele weken verdiepen in het politieke gedachtegoed van een partij. Zo gaat de macht van de opiniepeilers terug naar de kiezers.