Door de het oog van de dakloze

Dakloze kinderen werden nu eens niet in beeld gebracht door professionele fotografen, maar kregen zelf een camera en de opdracht hun dagelijks leven in beeld te brengen.

De 13-jarige Elvis uit Nairobi was stomverbaasd toen hij foto's onder ogen kreeg die zijn leefdtijdgenote Wendy uit Rotterdam had gemaakt: ,,Mensen hebben dus overal dezelfde problemen, of je nou zwart bent of wit.''

Net als Elvis woont Wendy niet bij haar ouders. Ze zit in een tehuis omdat haar vader 'slechte dingen' deed. Elvis heeft geen thuis meer, omdat zijn vader dood is en zijn moeder altijd aan het werk. Een oom heeft zich over hem ontfermd. Elvis wil politieman worden, want dan kan hij mensen oppakken die kinderen misbruiken of voor hen laten werken. Wendy's grote droom is om weer eens een weekeinde thuis te zijn, bij haar moeder en haar 'beetje gekke' broer, die ook in een tehuis woont.

Dat Wendy en Elvis lotgenoten zijn, ontdekten ze dankzij het wereldwijde project 'Home/Life', dat dak- en thuisloze kinderen uit elf wereldsteden de gelegenheid bood om hún beeldverhaal te maken van hun dagelijks leven. Niet als onderwerp, niet als slachtoffers in fotoreportages voor de krant; In Home/Life zijn de rollen omgedraaid en staan kinderen die opgroeien in sloppenwijken, opvanghuizen en chaos zélf achter de camera. Ze kijken naar hun wereld, naar zichzelf, naar hun vrienden en naar de volwassenen.

Kinderen uit het Roma-ghetto van Boedapest. Lijmsnuivertjes uit Johannesburg. Zwerfkinderen uit Moskou die slapen op het station. Verschoppelingen die leven op de vuilnisbelten van Jakarta, Cairo en New Delhi. Kinderen van wie de ouders ontspoord of spoorloos zijn uit Nairobi, Paramaribo, New York en Parijs. Kinderen uit Rotterdam, door de rechter uit huis geplaatst of als een pingpongballetje heen en weer gestuiterd van het ene opvangadres naar het andere.

In enkele gevallen werden ze letterlijk van de straat geplukt voor dit project. De meesten werden benaderd via lokale hulpverleners en opvangtehuizen. In Rio de Janeiro en Peking moest het project worden afgeblazen, omdat de autoriteiten Home/Life het werken onmogelijk maakten.

In elf steden volgden tien tot twintig kinderen, gemiddeld dertien jaar oud, een serie workshops waar fotografen hen de basistechniek leerden en het zelfvertrouwen gaven om naar eigen inzicht aan de slag te gaan. Dat leverde vijftienduizend foto's op. Vijftienduizend fragmenten uit bewogen levens en met grote contrasten: arm en rijk, noord en zuid, hoopvol en hopeloos, Parijs en Paramaribo. Onder leiding van art director Christiaan Kuypers uit New York werden er 150 geselecteerd voor een tentoonstelling en een boek. Doorslag gaven compositie, onderwerp en emotionele lading.

In veel foto's liggen de dromen van het kind beklonken. Judit (10) uit Boedapest fotografeerde het hoekje op de binnenplaats waar ze altijd vadertje en moedertje speelt. Haar vader zit met een oom in de gevangenis. Judit fotografeerde ook haar broertje, huilend op de keukenvloer. Judit: ,,Hij huilt niet vaak, alleen wanneer moeder hem slaat. Dat is nu het geval en hij is erg gevoelig.''

Lena (14) leeft met haar moeder en zeven broers in Moskou op straat. Meestal slapen ze op het station. Have money?, is het enige Engels dat ze beheerst. Dat heeft ze van haar moeder geleerd.

Gautam (10) uit New Delhi fotografeerde een jongen op rolschaatsen. Zijn conclusie: ,,Dit moet een homekid zijn, want straatkinderen hebben geen rolschaatsen. Maar als ik ooit geld heb, koop ik ze ook.'' Dat de wereld van straatkinderen meer is dan bedelen, vuilnisbelten en lijmsnuiven tonen de foto's van Haran (17) uit New Delhi, die jarenlang op straat zwierf maar sinds kort in een opvanghuis woont. Hij laat de schoonheid zien van een marktkraam met potten van aardewerk en felgekleurde maskers. ,,Kijk eens hoe mooi de verkoper de potten heeft uitgestald.''

Veel kinderen fotografeerden wat hun dierbaar is. Naast vriendjes zijn dat ook opvallend vaak voorwerpen, bijvoorbeeld een sierlijke lamp in een opvangtehuis in Boedapest. Mitchel (12) uit Rotterdam heeft alleen foto's gemaakt van ,,díngen die ik leuk vind'', zoals de radiator, de knopjes in de lift en een lamp in de opvang van het Leger des Heils waar hij met zijn moeder en zusje woont. ,,Dat zijn de dingen waar ik van hou, ik hou niet van praten.''

Voor Nikita (15) uit Rotterdam zijn haar schildpad Toto en haar vriendinnen het belangrijkste. Eerlijk gezegd vond ze haar foto van Toto ,,de misluktste van allemaal'', maar volgens de jury heeft ze heel mooi de glans van het dier weten vast te leggen. Ze kreeg de schildpad van haar vader. Sinds haar negende woont ze in een kindertehuis, omdat haar moeder als gevolg van een hersenbloeding niet voor haar kan zorgen. Ze zou wel bij haar vader willen wonen, maar dat mag niet, vertelt ze. ,,Gelukkig heeft hij nu een vriendin, dan mag het misschien toch.''

Nikita is afgelopen zomer ook naar Jakarta geweest, waar de foto's voor het eerst waren te zien. Bijna alle 121 deelnemers aan het project waren daar. Nikita zeurt sindsdien wat minder vaak over eten en zakgeld, zegt ze. ,,Toen ik daar al die kinderen zag en hun foto's, snapte ik dat ik best wel een luxe leventje heb, ook in het tehuis. De meeste kinderen waren zelfs blij met de kartonnen bakjes met koude rijst die we daar soms kregen. Ze mochten ook niet met hun begeleiders naar het winkelcentrum, omdat ze dan waarschijnlijk zouden gaan stelen.''

Ook Michael (15) uit Rotterdam mocht mee naar Jakarta. De jury was erg onder de indruk van zijn foto van 'de vervelende buurvrouw', die regelmatig klaagt over de kinderen in het opvangtehuis, waar Michael woont. ,,Ik denk dat ze ons liever niet naast zich heeft'', zegt Michael.

De foto van de buurvrouw valt in de categorie 'lelijke, enge en dreigende' dingen die Michael heeft vastgelegd. Hij heeft ook het opvanghuis gefotografeerd. ,,Het gaat nu redelijk, maar er spelen zich hier ook hele nare dingen af. Ik denk dan aan wat de kinderen hebben meegemaakt. Maar ik ben ook een keer bijna met een schaar in mijn hoofd gestoken door een jongen die van ellende erg agressief werd.''

Op zijn tweede werd Michael weggehaald bij zijn moeder, die hem niet meer kon verzorgen. ,,Ze had er veel last van dat mijn vader een stalker was.'' Minutieus doet Michael verslag van alle opvangadressen en pleeggezinnen waar hij in zijn korte leven al heeft gewoond. ,,Ik háát kindertehuizen. Ouders moeten gewoon goed voor hun kinderen zorgen.'' Maar hij heeft 'ook wel lol' in zijn leven, zegt hij ineens fel. Daarom fotografeerde hij ook mooie auto's, een zonsondergang, de Erasmusbrug, bomen in bloei en natuurlijk Saartje, de hond die in het tehuis woont. ,,Jammer dat ze die foto niet hebben uitgekozen.''

Vanaf morgen 18 uur zijn alle foto's te zien in Rotterdam, niet in een keurig museum, maar gewoon in bushokjes op straat. Op het plein tussen de Kunsthal en het Natuurmuseum zijn zestien verlichte abri's neergezet, zodat iedereen de foto's op elk moment van de dag en de nacht kan bekijken.