Nooit weer

Correspondent Gerbert van Loenen volgde de debatten over voor en tegen de oorlog, in München en andere steden, en zag hoe in de Duitse hoofden Eerste, Tweede en Derde Wereldoorlog samensmelten.

'Geen bloed voor olie'', roepen jonge betogers in de Marktkirche in Hannover. In de oude stadskerk vindt een debat over Irak plaats, en de joods-Duitse historicus Michael Wolffsohn heeft zojuist iets gezegd dat de woede van het publiek heeft gewekt.

,,Duitsers hebben hun les geleerd en willen nooit meer daders zijn. Maar die andere les is er ook, die van de Amerikanen, de Britten, de joodse wereld, die hebben geleerd dat ze nooit meer slachtoffer willen zijn.'' En daarom willen zij, zoals ze achteraf bezien al in 1938 met Hitler hadden moeten doen, nu bijtijds afrekenen met Saddam Hoessein, stelt Wolffsohn, die zijn joods-zijn deze dinsdagavond vele malen benadrukt.

De lutherse bisschop Margot Küss mann vindt het daarentegen positief dat de Duitsers, precies zestig jaar na Stalingrad, nu 'nee' zeggen tegen oorlog. Wolffsohn herinnert haar opnieuw aan de andere les uit de oorlog, dat militair ingrijpen soms juist moet: ,,Het is niet alleen zestig jaar na Stalingrad, het is ook 58 jaar na de bevrijding van Auschwitz.'' Ook Paul Spiegel, de voorzitter van de Centrale Raad der Joden in Duitsland, heeft de tegenstanders van oorlog er onlangs op gewezen dat ,,Auschwitz niet is bevrijd door vredesdemonstranten, maar door het Rode Leger''. Het is een minderheidsstandpunt in Duitsland.

Ook hier in de Marktkirche zijn de meeste mensen op de hand van de po pulaire bisschop Küss mann, die in Hannover een thuiswedstrijd speelt. De oude kerk is overvol en erg onrustig, deze vierde februari. Het onderwerp oorlog of vrede raakt een open zenuw in Duitsland. ,,Het is een fundamenteel besluit waar we voor staan: heeft een land het recht tot een preventieve aanval?'', zegt partijvoorzitster Angelika Beer van de Groenen.

Volgens Beer heeft Washington veel problemen zelf veroorzaakt: ,,Het heeft kennelijk niets gebracht om Irak te bewapenen tegen Iran. Het heeft kennelijk niets gebracht om de Taliban te bewapenen tegen de Russen.''

Küss mann vraagt zich af waarom nu in Irak moet worden ingegrepen, en niet op andere plaatsen, in Kongo, in Ivoorkust. Is Irak echt het acute gevaar? Schijnheilig noemt zij de eigen wapenexporten van het Westen: ,,De VS, Rusland, Frankrijk, Groot-Brittannië en Duitsland zijn de vijf grootste wapenexporteurs. Wij exporteren de wapens waar we ons vervolgens over opwinden.''

Wolfgang Schüuble, prominent CDU-politicus, is ook aanwezig in de Marktkirche. Zijn enige ambitie lijkt het om deze avond bij te sturen, zodat het niet alleen over de Amerikanen, maar ook over Saddam Hoessein gaat. Hij citeert vreselijke folterberichten uit Irak, waar ,,alle vingers van een tweejarige worden gebroken, in aanwezigheid van de moeder om die tot praten te dwingen''.

,,Zijn dat je fantasiën, 's nachts?!'', roept een jongen in het publiek. Schüuble praat verder, vraagt wat de tegenstanders van oorlog dan willen doen als er biologische en chemische wapens worden aangetroffen in Irak. ,,Die zijn er toch niet'', roept iemand.

Dan stapt de presentator van het debat de zaal in om het publiek aan het woord te laten. Een oude man krijgt de microfoon, en begint nog rustig. ,,Wij moeten ons erbuiten houden. Duitsland heeft twee wereldoorlogen aangesticht, de grote mogendheden moeten blij zijn dat we nu niet meedoen. Ik ben zelf met een half lijf uit Dresden gekomen. Ik weet wat oorlog is. De stad was vol vluchtelingen en daar werden brandbommen op gegooid.'' Zijn stem slaat over, hij begint te huilen: ,,En nu willen ze weer oorlog voeren.'' Het publiek juicht en klapt.

Het kan niet anders: de dreiging van een Westerse aanvalsoorlog tegen Irak leidt in Duitsland tot herinneringen aan eerdere, Duitse aanvalsoorlogen.

Dat blijkt ook in Osnabrück, in het huis waar ooit Erich Maria Remarque woonde, die in de jaren twintig met zijn boek 'Im Westen nichts neues' de verschrikkingen aan het front tijdens de Eerste Wereldoorlog in woorden vatte. Het is nu een museumpje. Een bezoeker heeft in het gastenboek zijn actuele twijfels opgeschreven. ,,Wat is het nut van uitstekende schrijvers en informatieve tentoonstellingen? Begint in 2003 voor de derde keer een wereldoorlog?''

Eerste Wereldoorlog, Tweede Wereldoorlog, Derde Wereldoorlog; alles loopt in Duitsland momenteel in elkaar over, alles wordt aan elkaar gekoppeld.

Als er iets is in de Amerikaanse aanvalsplannen dat de Duitsers aan hun eigen oorlogszuchtige geschiedenis herinnert, dan is het de bijna religieuze taal waarmee Bush, Rumsfeld en Rice hun strijd pogen te rechtvaardigen.

Bisschop Küss mann: ,,Ik vind dat de politiek seculier moet blijven. Van 1933 tot 1945 heeft religieus pathos hier een schrikbewind gediend. Die tijd is definitief voorbij. Met het evangelie kan niemand oorlog rechtvaardigen.''

,,Ik heb voor zulke taal van de Verenigde Staten totaal geen begrip'', zegt ook de gewoonlijk pro-Amerikaanse CDU'er Schüuble.

Christelijke fundamentalist, is Bush vorige week genoemd door de voorzitter van de Evangelische Kirche in Deutschland, Manfred Kock. Woensdag 5 februari vertelt hij in Berlijn waarom. ,,Ik heb de laatste rede van de president zo begrepen dat Amerika zich erop beroept niet alleen voor zichzelf, maar voor de hele wereld tegen het kwaad te strijden. En dat heb ik fundamentalistisch genoemd.''

Van katholieke zijde heeft kardinaal Lehmann eerder al gezegd ,,een aanvalsoorlog van welke aard ook moreel verwerpelijk'' te vinden.

Nog harder heeft Heiner Geiler uitgehaald, door Bush een ,,christelijke ayatollah'' te noemen. Opmerkelijke taal voor een man die in de jaren tachtig een van de hoogstgeplaatste CDU'ers was.

Het is duidelijk dat niet alleen links Duitsland moeite heeft met de Amerikaanse oorlogsvoorbereiding; de christen-democraten weten zich met de situatie niet goed raad. ,,Het probleem in Duitsland, in alle Europese landen, is dat de mensen de gevaren niet zo zien'', zegt CSU'er Edmund Stoiber, die in september net geen bondskanselier werd. ,,Ik geloof dat de inspecteurs nog meer tijd moeten hebben.''

CDU-voorzitter Angela Merkel is sinds kort meer uitgesproken. Afgelopen zaterdag, tijdens een conferentie in München, zei zij voor het eerst dat de CDU Duitse deelname aan oorlog tegen Irak zou steunen. Daarmee gaat Merkel in tegen 85 procent van de Duitsers, tonen opiniepeilingen.

Hoe groot de meerderheid tegen oorlog in Duitsland momenteel ook is, toch zit de linkse regering in een lastig parket. Haar verzet tegen oorlog heeft Duitsland geïsoleerd. Eerst verklaarden acht EU-landen (Groot-Brittannië, Spanje, Italië, Portugal, Denemarken, Polen, Tsjechië en Hongarije) in een gezamenlijke brief hun solidariteit met de VS, een open affront aan het adres van Duitsland en Frankrijk. En daarna kwamen nog eens tien kleine Oost-Europese landen met een vergelijkbare steunbetuiging aan Washington (Estland, Letland, Litouwen, Slowakije, Slovenië, Kroatië, Macedonië, Albanië, Bulgarije en Roemenië). Duidelijker kan Berlijns isolement niet worden.

Weliswaar trekt het momenteel samen op met Frankrijk om oorlog te verhinderen, maar anders dan de Duitse bondskanselier heeft de Franse president Chirac niet uitgesloten uiteindelijk toch overstag te gaan. Dan zou Schröder helemaal alleen staan, en in de Veiligheidsraad hoogstens nog Syrië aan zijn zijde weten.

Opvallend is dat de minister van buitenlandse zaken Joschka Fischer voortdurend voorzichtiger opereert dan Schröder. Hij sluit niet in boude bewoordingen steun aan een oorlog uit, maar noemt in plaats daarvan de argumenten waarom zo'n aanval nu onverstandig zou zijn. Schröder heeft met zijn al te botte aanpak het diplomatieke maar vasthoudende werk van Fischer in de internationale porseleinkast volledig doorkruist.

Hoe slecht de Duits-Amerikaanse verhoudingen intussen zijn geworden, blijkt wel als de Amerikaanse minister van defensie Donald Rumsfeld het bolwerk van verzet bezoekt. Het is zaterdag 8 februari, in München komen defensie-experts uit de hele wereld bijeen. Voor de gelegenheid heeft het plaatselijke boulevardblad een kop in het Engels op de voorpagina geplaatst: Peace, not war, Mr Rumsfeld, schrijft het Abendblatt.

Rumsfelds bezoek aan Duitsland komt twee dagen nadat hij Duitsland op één lijn heeft gesteld met Amerika's erfvijanden Libië en Cuba. Dat zijn de ,,landen die hebben aangegeven op geen enkele wijze te zullen helpen'' bij een oorlog tegen Irak, aldus Rumsfeld.

Zijn Duitse ambtgenoot Peter Struck maakt hem zaterdag duidelijk zo'n opmerking niet te waarderen, maar Rumsfeld biedt geen verontschuldigingen aan. Ook Edmund Stoiber (CSU) wijst Rumsfelds indeling van Duitsland in deze categorie van landen van de hand. Zijn partijgenoot Bernd Posselt dringt zelfs aan op Rumsfelds aftreden, want ,,een minister van defensie met een onprecieze waarneming van de vijand is een aanzienlijk risico''.

Al in januari heeft Rumsfeld Duitsland en Frankrijk ,,een probleem'' genoemd en als ,,het oude Europa'' afgeschreven. Gelukkig staat daartegenover nu het 'nieuwe Europa' van de tot de Navo toegetreden landen in Midden- en Oost-Europa, die meer op de Amerikaanse lijn zitten, aldus Rumsfeld. ,,Mijn voorouders komen uit Noord-Duitsland, daar staat men bekend om zijn heldere taal'', zegt hij in München vergoelijkend tegen de Duitsers.

Rumsfeld is trouwens een van de weinige Amerikanen die zich deze zaterdag in München laten zien. Het Amerikaanse ministerie van buitenlandse zaken heeft alle Amerikaanse staatsburgers opgeroepen de stad te mijden, uit angst voor anti-Amerikaans geweld.

,,Curieus'', vindt Münchens burgemeester Ude. Er zijn wat autonome jongeren in de stad om te demonstreren tegen de ,,vergadering van de oorlogselite'', zoals zij het noemen, maar voor het overige is München veilig als altijd. Zelf ontvangt de SPD-burgemeester alle gasten vrijdagavond bij aankomst vriendelijk in hun chique hotel aan de Promenadeplatz. Om de volgende ochtend een plein verderop, op de Odeonsplatz, aan een demonstratie tegen oorlog mee te doen.

De radicalere demonstranten betogen op vrijdagavond al op de Marienplatz. Zij blijken ook boos op de Duitse regering. Die mag dan in Amerikaanse ogen weinig behulpzaam zijn, ze laat de Amerikanen wel hun bases in Duitsland gebruiken. ,,Zonder de Amerikaanse bases, zonder Ramstein, Rhein-Main Airbase en Spangdahlem is de Amerikaanse troepenopbouw in de Golf niet mogelijk'', schalt het door een megafoon.

Ook de verdediging van Turkije ligt gevoelig in Duitsland. Als Navo-lid heeft Turkije recht op Duitse ondersteuning bij zijn verdediging, dat staat buiten kijf. Maar wat als de Awacs-verkenningsvliegtuigen in Turkije, die ter verdediging van dat land tot ver in Irak hun observaties verrichten, straks worden gebruikt om gevechtshandelingen in Irak te leiden? Zonder Duitse militairen kunnen deze internationaal bemande toestellen nauwelijks opstijgen.

Wie denkt dat de regering-Schröder met haar afwijzing van een oorlog tegen Irak alle vertrouwen van de oorlogstegenstanders heeft gewonnen, vergist zich ernstig. Groot is het wantrouwen dat de regering toch nog zal inbinden.

Van de Duitsers is 85 procent tegen een oorlog in Irak. Inclusief bondskanselier Schröder. Die houding wordt hen door de Amerikanen niet in dank afgenomen. De Amerikaanse minister van defensie Rumsfeld maakte dat afgelopen weekeinde in München nog eens zeer duidelijk.