'Naar het plafond kijken en meeliften'

Permier Balkenende pikt het niet zoals Italië Europese belastingmaatregelen blokkeert. Iedereen geeft hem gelijk. En toch staat hij bijna alleen.

BRUSSEL Balkenende haalde op de top van staatshoofden en regeringsleiders van de Europese unie in maart flink uit. Hij accepteerde niet dat Italië een besluit over het bankgeheim dwarsboomde met een totaal andere kwestie. Denemarken volgde aarzelend, de andere landen zwegen. Ze hadden andere belangen. Of hun stem was niet meer nodig. En ook dan kun je maar beter je mond houden.

Deze week verwees de vergadering van ministers van financien de zuivelkwestie terug naar de ambassadeurs van de lidstaten. Het belastingpakket en de melkquota zijn nu officieel weer losgekoppeld, tot blijdschap van Nederland. Maar volgens een Britse diplomaat kan Italië juist nu zijn gelijk halen. ,,Het is goed mogelijk dat het Italiaanse zuivelbelang op ambtelijk niveau alsnog wordt uitgeruild tegen belangen van andere lidstaten'', zegt hij.

Het hoogste orgaan waarin Italië zijn zaak moet bepleiten is het zogeheten Coreper, bestaande uit de vijftien permanente vertegenwoordigers van de lidstaten. De vergaderingen van deze doorgewinterde ambassadeurs lijken op die van de politieke leiders, op een 'top': Vijftien mensen rond een tafel, van elke lidstaat één, die in een aantal gespreksrondes hun zegje doen en conclusies formuleren.

Volgens de diplomaat kan Italië profiteren van deze machtige overlegstructuur. ,,Een voordeel is het besloten karakter van het ambtelijk overleg'', zegt hij. ,,Daardoor kunnen landen elkaar hier en daar toch wat tegemoetkomen zonder publiekelijk gezichtsverlies te lijden. De leden van het Coreper weten bovendien precies wat er politiek bij elkaar speelt. Daarom zou dit conflict wel eens met een sisser kunnen aflopen. Sommigen zeggen dat je gewoon even rustig moet wachten, want op 25 mei zijn er in Italië lokale verkiezingen. Daarna kan de regering-Berlusconi de boete incasseren en roepen dat ze als een leeuw vocht.''

Italië vaart ook wel bij het feit dat alleen Nederland en Denemarken er een halszaak van maken. ,,Die hebben zelf een grote zuivelsector en kunnen thuis niet verkopen dat een ander land ongestraft veel te veel melk produceert. Maar vele andere landen interesseert het gewoon niet.'' Kunnen die dan niet toch Nederland steunen? Om het principe? ,,Zo werkt het niet. Als een land er zelf geen belang bij heeft, houdt het liever zijn kruit droog.''

Ook als er wel een belang is blijven landen vaak zwijgen, namelijk als een andere lidstaat zijn vetorecht al in de strijd gooit. Een goed voorbeeld stamt uit 1994 en is een kopie van wat nu gebeurt. Italië dreigde de goedkeuring van de EU-begroting voor 1995 te weigeren, eveneens uit onvrede met een boete voor de zuivelsector. Spanje zat erbij en zweeg. Maar toen de Italiaanse boete daadwerkelijk met een kwart kromp, haakte Spanje in. Ook zijn zuivelboete ging omlaag, terwijl het land diplomatiek buiten schot bleef. ,,Stoïcijns naar het plafond kijken en naderhand meeliften met het resultaat'', is soms het devies.

De vraag is nu of Balkenende toen wel zo slim was als iedereen dacht. De diplomaat denkt dat de premier goed handelde. ,,Het belang van Nederland is groot en ook voor zijn binnenlandse politieke positie is dit niet slecht. Maar je moet het niet te vaak doen, anders word je als land de dommerik die alle diplomatieke klappen opvangt. Critici grijpen dit ook aan, als bewijs dat Brussel een verzameling nationale belangen is , en verder niks.''