Bemoeizucht moeilijk in te dammen

Het Europees Hof heeft overheden afgetikt die pogen een grote vinger in de pap te houden bij bedrijven. Gouden aandelen zijn illegaal, oordeelt de rechter. Niettemin blijft het moeilijk de politieke greep op ondernemingen terug te dringen.

AMSTERDAM - Nota bene onder de 'ijzeren' Thatcher, die privatisering heiligde, regelde de Britse regering de houdgreep op BAA. Deze eigenaar van Heathrow, Gatwick en ander belangrijke vliegvelden mocht niet in ongewenste, buitenlandse handen vallen. Dus gaf Londen zichzelf een vetorecht in strategische besluiten van het management en werd iedere investeerder gebonden aan een limiet van maximaal 15 procent aandelen.

Maar het Europees Hof in Luxemburg verklaarde dinsdag de regeling illegaal, in strijd met het vrije verkeer van kapitaal in de Europese Unie. Het betekent het einde van een trend die in de jaren tachtig in gang werd gezet. Overheden trokken zich toen volgens de geldende mode formeel terug uit hun bedrijven. Ze bouwden hun belang af tot een minderheidsbelang, maar bleven via gouden aandelen onevenredig grote invloed houden, zogezegd om 'publieke belangen' te beschermen.

Niet alleen Groot-Brittannië, ook Spanje werd dinsdag door de rechters op de vingers getikt voor zijn niet gerechtvaardigde bemoeizucht met oliemaatschappij Repsol, telecomonderneming Telefónica en drie andere bedrijven. De Spaanse staat heeft in deze ondernemingen een doorslaggevende stem bedongen bij fusies en overnames. Nederland proefde daarvan in 2000 toen een fusie tussen KPN en Telefónica afketste. Een Spaanse minister zou dwars zijn gaan liggen.

De rechterlijke uitspraak is een overwinning voor de Europese Commissie, die overheden verwijt het vrije verkeer van kapitaal en goederen -en daarmee de economische groei- te belemmeren. Ze riep de EU-regeringen direct op alle soortgelijke regelingen met 'golden shares' onder de loep te nemen. Dat is een onverbloemde waarschuwing aan Duitsland, Italië, Denemarken en Nederland, waarvoor het Luxemburgse beklaagdenbankje al heel dichtbij is.

Duitsland lijkt als eerste aan de beurt. Daar poogt de commissie al jaren de beschermingswal rond Volkswagen te slopen. De VW-muur is nu onhoudbaar geworden, menen de Duitse media. Maar ook in Nederland is het oordeel van het hof niet onopgemerkt gebleven. ,,Ongetwijfeld liggen we in de vuurlinie'', zegt een woordvoerder van het ministerie van financiën. Zowel in het telecomconcern KPN als in het post- en logistieke bedrijf TPG heeft de staat dankzij een gouden aandeel bijzondere rechten.

Wat de twee bedrijven betreft, mogen die aandelen vandaag nog worden afgeschaft. ,,Voor ons maakt het niets uit'', zegt TPG-topman Peter Bakker. Volgens hem zou Brussel zijn energie echter niet moeten steken in de bestrijding van gouden aandelen, maar eerst moeten kijken naar bedrijven die nog helemaal in handen zijn van de overheid, zoals het Franse La Poste. ,,Daar moet elke beslissing worden goedgekeurd door de regering. Maak daar eerst een einde aan voordat je over het restje staatsinvloed op TPG gaat praten.''

Analisten geven Bakker gelijk. Daar ligt een veel grotere maar ook moeilijk te slechten blokkade, die de EU hindert in haar economische ontwikkeling en concurrentieslag met de VS. Ze vrezen bovendien dat overheden, nu het gouden aandeel wordt afgepakt, aarzelen om verder te privatiseren. Ze wijzen op Frankrijk dat staat voor gevoelige stappen bij energiereus EdF. ,,De uitspraak van het hof geldt juist die gouden aandelen die om emotionele redenen in het leven zijn geroepen; of om de nationale kampioen te koesteren of om emoties rond een eventuele uitverkoop van het familiezilver te bezweren'', schetst commentator Dixon in de Wall Street Journal. In dat licht kunnen overheden geneigd zijn om bedrijven onder hun vleugels te houden en niet verder te privatiseren.