Rook zonder vuur is ook nieuws

Vergeet de kleipoppetjes, vergeet de pruiken en de verdraaide stemmetjes - het gaat om ons. Premier Balkenende herinnerde dinsdag in de Kamer niet toevallig aan zijn opmerking een jaar geleden op een bijeenkomst van hoofdredacteuren: ,,Ik wierp daar de vraag op of de verschuivende normen die ik waarnam bij journalistieke producten wellicht ook zouden bijdragen aan de verschuiving van de normen in de samenleving als geheel.'' En minister Donner zei zondag in het tv-programma Buitenhof: ,,Ik kan me niet aan de indruk onttrekken dat ook de serieuze journalistiek, zo af en toe (...) vaak meer op een lynchpartij lijkt dan op evenwichtige nieuwsvoorziening.''

Gevraagd naar een concreet voorbeeld, zei Donner: ,,...de wijze waarop over mevrouw Wisse Smit heen gevallen is na wat staatsrechtelijk reden was daar maatregelen te treffen.'' Volgens hem is toen ,,een beeld neergezet van onbetrouwbaarheid dat op geen enkele wijze aansluit op de feiten zoals ze daar lagen''.

Een beter voorbeeld was denkbaar geweest. Ter toelichting op de genomen 'maatregelen' (het afzien van het indienen van de toestemmingswet voor het huwelijk) had premier Balkenende op 10 oktober immers aan de Tweede Kamer geschreven dat het paar 'het vertrouwen had geschaad' doordat het de regering 'onvolledig en onjuist' had geïnformeerd. Media zullen dat misschien hebben uitvergroot, maar het beeld van onbetrouwbaarheid is gevestigd door de regering en het paar zelf.

Een beter voorbeeld van verschuivende journalistieke normen ligt voor Donner dichter bij huis: de publicaties in Panorama en Gay Krant over de topambtenaar van zijn ministerie die seks tegen betaling met minderjarigen zou hebben gehad.

Over de betrokken ambtenaar wordt al jaren geroddeld. Hij prijkt op een lijstje met namen van andere hoge functionarissen die in journalistieke kringen de ronde doet. Het kwam ons al meer dan tien jaar geleden onder ogen. Wij zagen toen geen aanknopingspunten er werk van te maken. Toen de namen weer opdoken in verband met de affaire-Dutroux in België, nam de twijfel over het gehalte van het lijstje alleen maar toe. Nu blijkt dat dezelfde geruchten nog maar een jaar geleden reden waren voor een onderzoek door de AIVD. De inlichtingendienst concludeerde dat er geen beletsel was voor verdere promotie van de topambtenaar naar de hoogste regionen van het departement.

Na de publicaties in Panorama en de Gay Krant bleek dat andere 'serieuze' media ook weer op het spoor waren gezet. Verslaggevers waren tot in jongensbordelen op zoek geweest naar getuigen maar keerden niet terug met een verhaal dat zij dorsten te brengen. De twee mannenbladen van verschillende snit vonden elkaar wel in een gezamenlijke publicatie waarin van alles gesuggereerd en beweerd werd zonder deugdelijke bronnen.

Toen die publicatie een feit was en het commentaar van Donner daarop ('riooljournalistiek') ook, verspreidde het 'nieuws' zich snel in de andere media. Daarbij werd de identiteit van de betrokken ambtenaar nauwelijks meer verhuld. Voor de Amerikaanse mediajournalist Howard Kurtz zou dit een typisch voorbeeld zijn van het vervagen van de grens tussen nieuws en roddel in de journalistiek. ,,Als de namen belangrijk genoeg zijn en het fluisteren hard genoeg is, zullen zelfs valse geruchten in druk verschijnen met het magere excuus dat het nieuws nu eenmaal elders in omloop is.'' Er mag dan misschien geen vuur zijn, maar er is wel heel veel rook en dat is ook nieuws.

Het is daarom jammer dat ondanks alle ferme woorden de topambtenaar en zijn advocaat genoegen hebben genomen met een boterzacht hoofdredactioneel schrijven ('tijd dat wij u bijpraten') dat ook geen rectificatie genoemd mocht worden maar ,,in het kader van volledige berichtgeving gezegd dient te zijn''. Hier had Donner misschien de daad bij het woord moeten voegen door zijn ambtenaar ertoe te bewegen naar de rechter te stappen om deze 'riooljournalistiek' een veel krachtiger halt toe te roepen. Dat had misschien ook een sterker signaal opgeleverd om aan de goede kant te blijven in de scheidslijn tussen nieuws en gerucht.