De televisiefuik

Wat een verademing zou het zijn als de lijsttrekkers de komende weken allemaal even flitsend en even flamboyant uit de hoek zouden komen. Zij zouden niet meer worden afgeleid door de zenuwslopende aandacht voor hun houding en presentatie (hoofdpunt in iedere nabeschouwing) en wij zouden ons in alle rust kunnen concentreren op de boodschap zelf zodat we op 22 januari onze stem kunnen geven aan de partij die het beste bij ons past.

Helaas, de eerste dagen van deze verkiezingscampagne leverden wél spetterende televisie op maar het bleek al gauw dat de speciale muze voor politici een bijna duivels spel speelde met onze lijsttrekkers. Zij werden losgelaten in een format waarin van hen geëist werd in een slopend tempo antwoord te geven op vaak fundamentele kwesties, liefst digitaal. Is Nederland vol? Ja, of nee. In deze digitale tombola kon het gebeuren dat Wouter Bos in één klap zeven zetels rijker werd, Zalm als de grote verliezer te boek kwam te staan en Balkenende en Marijnissen veroordeeld werden tot omzichtige knopentellers, allang blij dat ze kunnen houden wat ze hebben.

Ondertussen is er de prangende vraag of ik in die paar dagen debat veel wijzer geworden ben. Eerlijk gezegd geen draad. Iedere keer als ik dacht: daar zou ik graag meer over willen weten, waren we al twee of drie onderwerpen verder. Zo hoorde ik vrijdagavond Balkenende serieus beweren dat we de rechtsstaat maar vergeten moeten. In Rotterdam had de rechtbank vier vermeende terroristen vrijgesproken. Het bewijs tegen hen was flinterdun en het berustte ook nog eens op anonieme informatie van de AIVD, de voormalige BVD. Maar daar had de premier geen boodschap aan, want sprak hij ferm: het is te gek dat deze mensen vrijgesproken werden. Dat mag niet meer gebeuren.

Hoezo te gek? Wil de premier soms dat er mensen veroordeeld worden op basis van anonieme informatie van de KGB, de CIA of de AIVD? Zo redenerend kunnen we half Nederland wel achter de tralies zetten. Waarom nog verkiezingen houden in zo'n land? Als één telefoontje van de KGB genoeg is om al je politieke tegenstanders achter slot en grendel te krijgen? Natuurlijk, ik begrijp ook wel dat de premier het zo niet bedoeld heeft. Dat neemt niet weg dat hij met opmerkelijk gemak tornde aan het grondbeginsel van een eerlijk proces.

Verontrustender is misschien nog wel dat de drie andere lijsttrekkers deze opmerking voor kennisgeving aannamen. Ze moesten wel want de premier bedoelde natuurlijk dat bij hem de veiligheid boven alles gaat. De lijsttrekker die op dat moment de tegenwerping maakt dat de rechtsstaat ook wat waard is, belandt dan automatisch in de verdachtenbank. In zo'n klimaat is het niet verbazingwekkend dat straks twaalfjarigen zich moeten identificeren, iedereeen overal ongevraagd gefouilleerd mag worden en er een zware wissel wordt getrokken op repressie en de veronderstelde afschrikkende werking van het strafrecht.

Maar het meest verontrustende is dat de veiligheid met dit alles niet aantoonbaar is gediend. Criminelen zullen zich stellig kunnen identificeren, fouilleren zal een enkele vangst opleveren, maar de sfeer er aanzienlijk grimmiger op maken en repressie is alleen zinvol in combinatie met een vergroting van de pakkans en preventie. Wie dus echt de veiligheid wil opkrikken zal met een doordacht verhaal moeten komen. Maar als gezegd, daarvoor is in de tv-debatcultuur geen ruimte. In die cultuur valt alleen maar te grossieren in daadkracht en grote woorden.

De paradoxale uitkomst van dit alles zou wel eens kunnen zijn een tegen elkaar opbieden in spierballenvertoon op het punt van veiligheid en een publiek dat zich daardoor steeds onveiliger gaat voelen, culminerend in een roep om de sterke man. Kijkers en politici zijn in een televisiefuik gezwommen waar voor 22 januari niet aan te ontsnappen valt, als er al een ontsnapping mogelijk is.