De premier belt

In ons commentaar op de Spaanse verkiezingen schreven wij dinsdag dat premier Aznar en zijn Partido Popular hun nederlaag vermoedelijk vooral te wijten hebben aan hun optreden in de dagen na de aanslagen van 11 maart. De regering heeft te lang verkondigd dat de Eta verantwoordelijk is voor de terreur. ,,Het is wellicht te cynisch om van manipulatie te spreken, maar dat zij te lang aanwijzingen hebben genegeerd, die hun zekerheid ondergroeven, illustreert wel op zijn minst een te nauwe blik.''

Deze behoedzaamheid schoot een lezer uit Nijverdal in het verkeerde keelgat: ,,U had hier klare taal moeten spreken maar om de een of andere reden hebt u dat niet aangedurfd.'' Anders dan het Spaanse volk, dat bij de stembus Aznar heeft afgestraft, is Trouw in zijn ogen geheel voorbijgegaan aan de 'immorele rol die Aznar hier speelt'.

De journalistiek wordt vaak cynisme verweten. Het past in het beeld van de media die er louter op uit zijn mensen onderuit te halen, alles en iedereen bij voorbaat wantrouwen en, de pen gedoopt in azijn, slechts interesse tonen in het negatieve. Het is goed om dat cynisme te bestrijden, maar daarbij moet wel bedacht worden dat de werkelijkheid soms vele malen cynischer is. Met het andere uiterste -goedgelovigheid- bewijst de journalistiek niemand een dienst.

Wie zich probeert te verplaatsen in de positie van een regeringsleider nadat in zijn hoofdstad terroristen meer dan 200 treinreizigers hebben vermoord, moet over veel cynisme beschikken om zich voor te stellen hoe hij zou trachten de publiciteit over dit drama te manipuleren omwille van een gunstige verkiezingsuitslag drie dagen later. Dat lukt ons nog niet in het commentaar van dinsdag.

Te goedgelovig? Misschien, maar pas later kwamen er aanwijzingen die het vermoeden van manipulaties door Aznar versterkten. Hoofdredacties van de kranten El Pais en El Periodico en het staatspersbureau EFE meldden dat zij nog geen vier uur na de aanslagen persoonlijk zijn gebeld door de premier met de boodschap dat het beslist een terreurdaad van de Baskische afscheidingsbeweging betrof. 'sAvonds belde Aznar opnieuw, terwijl er toen al meer aanwijzingen waren voor moslimterreur. Ook buitenlandse correspondenten kregen dergelijke telefoontjes van zijn medewerkers.

De directeur van het persbureau hield volgens zijn journalisten alle berichten tegen waarin richting Al-Kaida werd gewezen. De hoofdredacteur van El Periodico betuigde later zijn spijt: ,,Onze lezers hebben het recht te weten dat onze beschuldiging aan het adres van de Eta gebaseerd was op wat José Maria Aznar, in zijn hoedanigheid van minister-president mij letterlijk zei: het was de Eta zonder enige twijfel.''

De regering van Aznar ontkent heftig dat zij de media heeft willen manipuleren. Zij wilde slechts 'informeren' op basis van de beschikbare gegevens van de inlichtingendiensten. Het is geen overtuigend verweer. Natuurlijk is het ten tijde van crisis van groot belang dat de burgers snel en goed geïnformeerd worden. Wilde speculaties kunnen onrust onder de bevolking aanwakkeren. Een crisismanager zal zich ook daarmee bezig moeten houden. Maar daarvoor heb je woordvoerders, persconferenties, een televisietoespraak desnoods. Persoonlijke telefoontjes naar hoofdredacteuren wekken tenminste de schijn van manipulatie. Ons nog steeds verzettend tegen cynisme, valt niet uit te sluiten dat Aznar daarbij een oprechter doel dan de stembus voor ogen had -hoe afschuwelijk ook, Eta als verdachte zou wellicht minder beroering veroorzaken dan Al-Kaida.

Maar wat valt er over de hoofdredacties te zeggen? Misschien was er in de schok van de aanslagen ook een gat in hun cynisme geslagen en dachten zij te handelen als verantwoorde journalisten in crisistijd. Stel je voor dat op 6 mei 2002, kort voor de verkiezingen, de moordenaar van Pim Fortuyn niet meteen was gepakt. Dat velen hem in allochtone kringen zoeken en de zittende regering verwijten dat zij medeplichtig is. De premier vreest rellen in de binnensteden. Hij belt: het was beslist een autochtoon.