Religie van het leven is zonder overzijde

Er is een enorm aantal gezegden over 'het leven': je moet in het leven geloven, het leven is heilig, het leven doet een appèl, heeft zaken in petto, is hard voor iemand. Verander 'leven' in 'God' en je hebt een klassieke religieuze wijsheid. De Engelse godsdienstfilosoof Don Cupitt prees gisteren in Leuven zijn idee van 'de religie van het leven' aan. Trouw sprak met hem.

Toen in 2002 koningin-moeder Elisabeth stierf, verschenen haar dochter en haar kleinzoon prins Charles enkele minuten op tv. Geen van beiden had het over God, geloof, religie of leven na de dood. Ze vermeden traditioneel taalgebruik, maar gebruikten wel herhaaldelijk het woord 'leven', Charles wel zes keer. Het toont volgens Don Cupitt (70) dat 'leven' tegenwoordig het meest populaire 'totaliserende woord' is, dat we gebruiken om 'het alles' te benoemen. ,,Een begrafenis is tegenwoordig een 'dankdienst voor het leven', zelfs kerken openen stukjes land waar overledenen niet meer 'te slapen' worden gelegd voor de jongste dag, maar waar lijken worden gerecycled in de biologische kringloop van het leven.''

Cupitt is voormalig hoofd van Emmanuel College van de universiteit van Cambridge. Hij heeft zo'n 250 'levensspreuken' verzameld in zijn onlangs verschenen boek Life, Life. Hij concludeert: ,,De dood van God heeft het heilige verspreid over de hele menselijke ervaringswereld. De dood van God heeft alles gesacraliseerd.''

Als er iemand is die de dood van God begroet, is het Cupitt. Al is hij begonnen als anglicaans priester, en is hij dat gebleven tot begin jaren 90. Toen nam hij ontslag, uit weerzin tegen de macht van bisschoppen die uiteindelijk bepalen wie recht in de leer is en wie niet. Eerder al nam hij steeds verder afscheid van wat hij 'realisme' noemt, het idee dat geloofsvoorstellingen verwijzen naar een objectief bestaande, hogere werkelijkheid.

Niet lang geleden kon je hem horen zeggen dat de christelijke traditie, met haar rijke verhalen, de geseculariseerde mens kan blijven inspireren, maar ook dat spoor heeft hij nu verlaten. ,,Ik zoek woorden voor een wereldreligie van de toekomst. 'Religie van het leven' is een goede kandidaat.''

Omdat de kerken niet snel genoeg met de tijdgeest mee veranderen, geeft Cupitt hun weinig overlevingskansen. De opmars van de religie van het leven is onstuitbaar, denkt hij. ,,Zelfs conservatieve christenen, die nog vast in een andere, belangrijker bovenwereld geloven, beroepen zich tegenwoordig niet meer primair op een goddelijk gebod, maar op de heiligheid van het leven. Wat is er aan de hand met hen? Ze worden weggeblazen door krachten waarvan ze zich nog niet bewust zijn, maar die al wel ook opduiken in hun eigen taalgebruik.''

Of Cupitts religie van het leven werkelijk kans maakt op massale navolging is echter de vraag. In de 'catechismus' van de nog uit te kristalliseren religie noteert Cupitt namelijk alvast met grote stelligheid dat het leven alleen een zaak van toeval is, dat er zeker geen leven na de dood bestaat en de vraag naar de zin van het leven 'radicaal misleidend' is.

Volgens Cupitt is de religie van het leven al een feit, al zijn de meeste mensen zich er nog niet van bewust. Maar ze belijden hem al wel, in ieder geval in hun taalgebruik. En ze hebben er religieus gekleurde ervaringen bij. ,,Mensen over wie ik het heb hebben geen religieuze gevoelens meer als zij een traditionele heilige plek bezoeken, zoals een kerk. Hun ervaring van het heilige is eerder negatief. Ze ervaren afwezigheid. Zo was ik eens in arctisch Canada, in een gebied waar nooit mensen komen. Daar overvalt je een paradoxaal gevoel van aanwezigheid, juist door de massieve afwezigheid van alles. Iets dergelijks paradoxaals zie je ook in non-figuratieve kunst: in het niet-beeld dringt zich een beeld op.''

Of de ervaring van negatieve heiligheid universeel is of een overgangsverschijnsel, alleen weggelegd voor geseculariseerde christenen die ooit de ervaring van 'positieve heiligheid' hebben gekend, kan Cupitt niet met zekerheid zeggen. ,,Zelf vind ik het jammer als mensen helemaal niets religieus meer hebben, maar het komt voor, naar men zegt steeds meer. Ik kan niet anders dan de vreugde die religie kan geven via mijn boeken bij anderen proberen op te wekken.''

De religie van het leven kent zelfs rituelen, in ieder geval kent Cupitt die, al is er bij zijn ritueel niet een andere kant, waarmee hij probeert te communiceren. ,,Ik mediteer op liefde voor het leven en voor andere mensen. En ik staar ook wel eens in de blauwe lucht. Die associeer ik met kalmte. Kijkend in die leegte, voel je jezelf ook van binnen steeds leger worden.''

Cupitt zegt dat hij niet een bepaald idee van religie wil verkopen, 'heaven forbid!' ,,Het enige dat ik wil, is laten zien wat een interessante denkers jullie - het publiek - zélf al zijn.'' De dagelijkse spreektaal met haar vele spreekwoorden over 'leven' biedt hem daartoe het materiaal, stelt hij.

Maar in veel spreuken wordt het leven gepersonifieerd - het leven is niet eerlijk, het leven heeft iemand een les geleerd, je moet vertrouwen in het leven hebben. En precies hierin lijkt het leven op de traditionele door Cupitt afgeschreven God. Hij noemt de lijst met personificaties dan ook 'een catalogus van menselijke dwaasheid'. Maar hoewel hij constateert dat zulke personificaties ondanks de secularisatie een blijvende kracht hebben, ziet hij of hoopt hij op een groot verschil met vroeger. ,,Een spreuk als 'op het leven vertrouwen' betekent tegenwoordig de toevalligheid van het leven accepteren, je erdoor laten meevoeren, je eraan overgeven.'' Voor de rest is dit taalgebruik een kwestie van ironie, zegt Cupitt. ,,Het zijn niet meer dan staaltjes van goede humor, die we gebruiken om een vriend zijn pech in te wrijven of moed in te spreken.''

Toch betwijfelt Cupitt of de geseculariseerde uitleg voor iedereen wel zo vanzelf spreekt. Voor de lezers van 'Life, Life' is er daarom de uitsmijter: ,,We moeten ons ontdoen van de psychologische restanten van het traditionele en nu schadelijke wereldbeeld.''

Als gepersonifieerde levensspreuken dus óf onbeduidende humor, óf foute serieuzigheid zijn, hoe kunnen ze dan het ontstaan bewijzen van een nieuwe religie van het leven? Cupitt: ,,Religie is altijd ambigue. Niemand weet precies wat de objectieve waarde van een uitspraak is. Mijn motto is daarom: ik zeg mijn ding, draag het uit, en ben daar gelukkig mee. Voor de rest laat ik het oordeel aan de tijd.''