Oezbekistan maakt jacht op moslims

Oezbekistan is bondgenoot van het westen in de strijd tegen het terrorisme. Maar president Karimov gebruikt deze strijd als excuus voor meer repressie. Zevenduizend mensen zitten vast alleen omdat ze moslim zijn.

TASJKENT – Een treurig groepje is het, opgesteld voor de hekken van het gemeentehuis van Tasjkent. Daar staat de rossige Jelena Oerlajeva, die zeven maanden gedwongen werd opgesloten en behandeld in een psychiatrisch ziekenhuis. Naast haar Sarva Garejeva, activiste, wier getekende gezicht boekdelen spreekt. Haar laatste confrontatie met de politie tijdens een protestactie in december liep uit op anderhalve maand ziekenhuis. Het bord om de nek van Joeri Konapljov eist dat Oezbekistan zich aansluit bij het Haags tribunaal, om zich te verantwoorden voor de misdaden van het regime. Hij weigert al jaren zijn staatspensioen.

De demonstranten behoren tot de weinigen die het in het openbaar durven opnemen tegen het regime van de Oezbeekse president Islam Karimov. Van een afstandje kijken agenten in burger toe, een ambtenaar van de afdeling propaganda bij Binnenlandse Zaken schiet toe als een journalist de klachten van de demonstranten noteert. 'Kunnen we even kennismaken?', vraagt hij mierzoet.

Latoefa, een studente met een hoofddoekje, is er voor het eerst. Ze houdt zich een beetje afzijdig, maar wil toch graag praten met de activisten. Na de gevechten en zelfmoordaanslagen in Oezbekistan eind maart, waarbij meer dan veertig slachtoffers vielen, zijn er in Oezbekistan honderden moslims, vooral jonge mannen en vrouwen, gearresteerd. Latoefa's broer Dzjasoer is een van hen. Op 8 april vielen vijftien gewapende en gemaskerde agenten hun huis binnen. Volgens Latoefa duwden ze haar broer religieuze pamfletten in de hand. Latoefa weet in welke gevangenis hij zich bevindt, maar zelfs zijn advocaat heeft nog geen toegang tot hem gekregen.

,,Een gangbare praktijk”, oordeelt advocaat Koechiddin Kamilov, bestuurder van de mensenrechtenorganisatie Ezgoelik. Dagelijks krijgt hij ze op kantoor, wanhopige mensen wiens familieleden met grof geweld gearresteerd zijn na de aanslagen. Vaak zorgt de politie zelf voor 'belastend'materiaal. ,,Een arrestatie wordt dan gerechtvaardigd met een simpel 'ze staan op m'n lijst'.” Vrijgelaten gevangenen berichten van aframmelingen, martelingen en verkrachtingen. Met de meeste 'verdachten' is vlak na de arrestatie geen contact mogelijk, waardoor bekentenissen met geweld afdwingen kunnen worden.

De officiële versie van de aanslagen in maart luidt dat Oezbekistan hier voor het eerst te maken kreeg met het 'buitenlandse' verschijnsel van terroristische zelfmoordaanslagen, als vergelding voor de steun aan de Amerikanen, die een legerbasis bij de grens met Afghanistan hebben. Het onderzoek naar de daders is geheim. Maar ooggetuigen hebben tegenover de internationale gemeenschap bevestigd dat het lijk van een van de 'terroristes' nauwelijks geschonden was. De parallel met het verkiezingsjaar 1999, toen Tasjkent schudde onder een golf van bomaanslagen, gevolgd door massale arrestaties onder de oppositie, wordt door velen getrokken.

Volgens cijfers uit een rapport van Human Rights Watch Oezbekistan dat in april het licht zag, zitten in Oezbekistan minstens 7000 mensen gevangen alleen omdat ze moslim zijn. De organisatie beschrijft hoe Karimov de strijd tegen terreur aangrijpt voor regelrechte geloofsvervolging. De president heeft de moslimbeweging Hizb-ut-Tahrir, dat een kalifaat (religieuze moslimstaat) voorstaat, uitgeroepen tot staatsvijand nummer een. Hizb-ut-Tahrir telt naar schatting enkele tienduizenden sympathisanten, onder ruim 20 miljoen Oezbeekse moslims. Van de veel strijdbaarder Islamitische Beweging Oezbekistanwas na de oorlog in Afghanistan in 2001 al weinig meer over.

,,De oppositie is al jaren uitgeschakeld, nu zijn de dissidente moslimbewegingen aan de beurt”, zegt onafhankelijk politicoloog Bachodir Moesajev. ,,Wat naar buiten veiligheidspolitiek heet, is in feite een dictatuur gesteund op geweld. Karimov heeft de VS gebruikt voor het verstevigen van zijn eigen positie.”

Oppositie en tegenstanders van Karimov zijn daarom tegen de Amerikaanse steun aan hun regering. De recente stap van de Europese Bank voor Reconstructie en Ontwikkeling, die subsidies terugtrok omdat democratische hervormingen uitbleven, zien ze als hoopgevend signaal.

,,De Amerikaanse buitenlandpolitiek is niet democratisch”, zegt leider Otonazar Aripov van oppositiepartij Erk (Vrijheid). Sinds 1990 zat hij meerdere malen in de gevangenis vanwege zijn politieke activiteiten. Onlangs is de Erk registratie ontzegd, net als de andere oppositie. De enige kans dit najaar bij de verkiezingen is het steunen van onafhankelijke, en dus kwetsbare kandidaten. Aripov klinkt vermoeid en uitgeput. ,,Strijd tegen terreur staat altijd op gespannen voet met mensenrechten en democratie, maar hier is deze balans ernstig verstoord.”