De Russische spagaat om Alexandra en Nicolaas

In Rusland groeit de nieuwsgierigheid naar de handel en wandel van de Romanovs. Sommigen beschouwen de tsaren nog altijd als heiligen. Maar de jongere generatie is vooral geïnteresseerd in een juist beeld van de geschiedenis, zoals die na glasnost en perestrojka herschreven moet worden. Verwarring dus alom: het definitieve portret van Nicolaas en Alexandra moet nog worden gemaakt.

Een rustige zondagmorgen in Tsarskoje Selo. Het 'Tsarendorpje' vormt voor veel Russen een geliefd zondagsuitje. Op slechts dertig kilometer van de miljoenenstad Sint-Petersburg zijn hier op een oppervlak van enkele vierkante kilometers tientallen monumenten te zien die een bijzondere plek markeren in de geschiedenis van Rusland.

Wie moe is van het bezoek aan dit Russische Versailles met zijn megalomane paleizen (het Catharina Paleis bezit een 300 meter brede gevel) kan zich vermeien in het uitgestrekte park. Daar zijn formele maar heel charmante Franse tuinen te vinden, maar talloze folly's die bij gebrek aan onderhoud tegenwoordig nog ruïneuzer ogen dan ze oorspronkelijk waren.

Maar naar Tsarskoje Selo, dat na de jaren dertig werd omgedoopt in Poesjkin (vanwege het feit dat de beroemdste Russische schrijver hier naar de middelbare school ging), gaan de Russen vooral voor de twee tsarenpaleizen. Het in heftig blauw en wit geschilderde Catharina Paleis is er na langdurige restauratie tegenwoordig helemaal klaar voor om het massale toerisme op te vangen. Het Alexander Paleis verkeert in een lastiger positie: het grootste deel van het gebouw is in gebruik bij het departement van marine. Alleen een aparte vleugel is met een kleine tien zaaltjes ingericht voor museaal bezoek. Toch is dit voor de Russische geschiedenis een ongelooflijk belangrijke plek. Het Alexander Paleis is het Soestdijk van Rusland. Hier verbleef van 1905 tot 1917 de laatste tsarenfamilie, het gelukkig getrouwde echtpaar Nicolaas en Alexandra en hun vier dochters Olga (geboren 1895), Tatjana (1897), Maria (1899), Anastasia (1901) en het jongste zoontje Aleksej (1904). Aleksej was een zorgenkindje, hij leed aan de ongeneeslijke bloederziekte (hemofilie) en was er waarschijnlijk de oorzaak van dat Nicolaas en Alexandra het drukke Sint-Petersburg (waar iedereen grote verwachtingen koesterde van zijn opvolger) verruilden voor het Alexander Paleis waar de ziekte van Aleksej verborgen kon blijven. Dat alles in de hoop dat Aleksej ooit Nicolaas kon opvolgen, waarschijnlijk als Alexander IV, kleinzoon van Alexander III, die in 1894 was overleden.

Zo ver is het niet gekomen: in 1917, toen Nicolaas al tot troonsafstand was gedwongen, namen de bolsjewieken de hele familie op het Alexander Paleis gevangen. Na een lange reis door Rusland kwamen ze ten slotte in het Siberische Jekaterinenburg terecht. Daar zijn ze op een nacht door de geheime politie van hun bed gelicht, naar de kelder gesleept en vervolgens geëxecuteerd. Nog diezelfde nacht zijn hun lijken naar een bos in de buurt overgebracht om te worden begraven. Om elke aanwezigheid van de stoffelijke resten te verdonkeremanen werden ze de volgende dag opgegraven om vervolgens met ongebluste kalk te worden overgoten.

Toch is daarmee geen definitief einde aan de familie gekomen. Bij een opgraving in het bos van Jekaterinenburg enkele jaren geleden werden resten van beenderen aangetroffen die na een DNA-onderzoek hoogst authentiek bleken te zijn. Een kistje met de resten is naderhand in Sint-Petersburg te midden van andere tsarengraven bijgezet.

Het Alexander Paleis, althans het aldaar gevestigde Staatsmuseum 'Tsarskoje Selo', stelt zich ten doel om de laatste levensjaren van Nicolaas en Alexander in een aantal stijlkamers te laten herleven.

Samenwerking met de Hermitage (het midden in Sint-Petersburg gelegen museum dat is ondergebracht in het Winter Paleis van de tsaren) is in dit verband wel zo noodzakelijk: de weinige nog resterende objecten van de tsaren zijn in de communistische periode over beide paleizen verdeeld. Hoewel het Alexander Paleis beperkte middelen heeft, weet het goed te voldoen aan de groeiende nieuwsgierigheid van het publiek.

,,We zijn in een fase beland dat de geschiedenisboeken voor het onderwijs moeten worden herschreven. Nu is de tijd om de historische waarheid over de tijd van de tsaren te weten te komen. We hebben altijd wat anders geleerd in de communistische tijd. Pas tien jaar geleden was het in de Hermitage in Sint-Petersburg mogelijk om de eerste expositie over deze tijd te maken'', zegt conservator Nina Tarasova die, aan haar leeftijd te zien, op het hoogtepunt van de Koude Oorlog naar school moet zijn gegaan.

Juist deze Russen moeten zich in een spagaathouding voelen: van jongs af aan is hun verteld hoe slecht de tsaren toch waren. Nu was er ook alle reden om Nicolaas tot de slechtste aller slechte tsaren uit te roepen. Het bloedig onderdrukken van een vreedzame optocht van arme en hongerige onderdanen dat aan duizenden Russen het leven kostte, is hem lang persoonlijk aangewreven.

Maar toch knaagt er wat aan het geweten van deze oud-communisten. Elke Rus weet dat de tsaar goddelijke kenmerken had. En de kerk maakt van die wetenschap dankbaar gebruik. De Russisch-orthodoxe kerk, die onder de communistische regering nooit helemaal verdwenen is, beschouwt de tsaren nog altijd als heilige figuren. In hetzelfde Tsarskoje Selo staat niet ver van het Alexander Paleis en dichtbij het zogeheten Russische dorp (een compleet nagebouwd dorpje uit de Middeleeuwen dat als folly heeft gediend) een authentieke oude kerk.

Onder de Duitse bezetting is het gebouw veranderd in een ruïne. Nog maar kort geleden zijn de eerste pogingen ondernomen om de kerk weer bruikbaar te maken voor de eredienst. Voor dat doel is de crypte provisorisch opgeknapt, zodat de gelovigen weer in het godshuis kunnen worden ontvangen. Een van de eerste activiteiten die rond de kerk werden ontplooid, was het plaatsen van een borstbeeld van tsaar Nicolaas. Naar het lijkt wil hij graag een wakend oog op de orthodoxe kerk werpen. Het is nog steeds het enige beeld van de laatste tsaar in de openbare ruimte. Passanten die zich graag voor het beeld bekruisen, benadrukken dat er altijd verse bloemen naast de sokkel liggen en dat de kaarsen steevast in de open lucht blijven branden.

Dat klinkt enigszins sentimenteel, maar zo'n opmerking sluit wellicht ook goed aan bij de opvattingen die veel mensen in Rusland over de tsaar hebben. Nina Tarasova schetst Nicolaas als een 'sentimentele persoonlijkheid die met zijn Alix (tsarina Alexandra, kleindochter van de Britse vorstin Victoria) een modelhuwelijk had'. Tarasova: ,,Nicolaas en Alexandra zijn uit liefde met elkaar getrouwd. Ze kenden elkaar al sinds hun jeugd en hoewel hij verschillende uitstapjes maakte, waren ze toch voor elkaar voorbestemd. In zijn dagboek maakt Nicolaas gewag van zijn geluk dat hij met zijn vrouw in het Alexander Paleis woonde. Hier is ook zijn oudste dochter Olga geboren.''

De permanente tentoonstelling in het Alexander Paleis straalt dat levensgeluk van de tsaren volop uit. Hoewel Nicolaas zich constant met politiek moest bezighouden, is het opvallend dat hij veel tijd aan het familieleven besteedde. We weten dat omdat er veel gefotografeerd en gefilmd is in en buiten het paleis. De familie leidde in het Alexander Paleis een comfortabel bestaan. Ze kenden elektrische verlichting en bezaten telefoons, sliepen in ijzeren bedden (ijzer zou goed zijn voor de gezondheid) die waren volgepropt met dikke kussens.

Nicolaas was gek op automobielen, waarvan hij een hele collectie opbouwde. Het park bood ook alle gelegenheid voor ontspanning. Er was bijvoorbeeld een kunstmatige heuvel aangelegd vanwaar men 's winters een sleetje kon laten glijden. Overal waren plekken ingericht om te lunchen, te dineren of thee te drinken. Binnen werden kosten noch moeite gespaard om mooie kamers in te richten. Wat hun stijlvoorkeuren betreft leunden de tsaren graag op het verleden. Nicolaas was op dat punt conservatief te noemen.

Hoewel Napoleon nog altijd als de grote vijand van weleer werd beschouwd, stond de Franse cultuur in hoog aanzien. In elke zaal van het Alexander Paleis zijn interieurs gereconstrueerd, hetzij in Empire, hetzij in neo-rococo. Alleen de studeerkamer van Nicolaas, die ook als vermaaksruimte werd gezien -zo staat er een origineel biljart tussen de boekenkasten- is in de eigentijdse Jugendstil ontworpen. Gezelligheid is troef, met als gevolg dat de kunstzinnige waarde van de huiselijke voorwerpen (of dat nu meubilair is of andere accessoires zijn) vaak ver te zoeken is.

Portretten van de tsarina tonen haar als een naar de eisen van de tijd modieus geklede vrouw. Dat beeld blijkt te kloppen, als de volgende dag in de Hermitage in Sint-Petersburg de kledingcollectie van Alexandra ter sprake komt. Een van de 400 conservatoren van de Hermitage, werkzaam op de textielafdeling, haalt het ene officierenkostuum na het ander uit de kast te voorschijn, gevolgd door de officiële galakledij van de laatste keizerin. ,,Alexandra was modieus ingesteld. Ze bestelde haar kleding bij de beste modehuizen in Sint-Petersburg. Alexandra was heel bescheiden, maar ze dicteerde toch de mode.'' Om er meteen aan toe te voegen, als ze merkt dat de idee ontstaat dat de tsarina een leeghoofdige modepop was: ,,Alexandra had heus niet alleen interesse voor mode. Ze was ook intellectueel begaafd. Ze was afgestudeerd in de filosofie en hield zich met de letteren bezig.''

In de nog steeds naar verf ruikende Hermitage aan de Amstel in Amsterdam gaat dit weekeinde een bijzondere tentoonstelling open: 'Nicolaas & Alexandra - Het laatste tsarenpaar'. Alle objecten op de Amsterdamse tentoonstelling komen uit Sint-Petersburg.