Waar ooit synagoges stonden

In de nacht van 9 op 10 november 1938 vernietigden de SS, de SA en de Hitlerjugend – samen met opgehitst publiek – in een paar uur 49 Weense synagogen. Na de oorlog zijn ze vaak niet herbouwd, maar verrezen er woningen. Jet Budelman fotografeerde ze.

Van de verwoeste gebouwen waren er minstens 19 van grote architectonische en cultuurhistorische waarde. Alleen de tempel met de meest onopvallende voorgevel in de binnenstad bleef ongedeerd, omdat men vreesde dat het vuur op de aangrenzende woonhuizen zou overslaan.

In de daarop volgende dagen zijn in de Oostenrijkse hoofdstad 4038 joodse winkels verwoest en geplunderd, 27 Joden werden vermoord en ruim drieduizend op transport gezet naar het concentratiekamp Dachau.

De zogenoemde Reichskristallnacht was een vergeldingsactie in opdracht van propagandaminister Joseph Goebbels, voor de moord op een Duitse diplomaat door een 17-jarige Joodse vluchteling in Parijs. In het Duitse Rijk zijn in totaal 267 synagogen verwoest. Na afloop eiste rijksmaarschalk Göring een schadevergoeding van 1 miljard Rijksmark – van de slachtoffers.

In Wenen woonden tot 1938 200 000 Joden, veelal in voorgaande decennia gevlucht uit landen als Polen, Turkije of de Kaukasus. Zij konden voor hun ochtend-en avondgebed in 95 gebedshuizen en tempels terecht. Ruim de helft van de gebedshuizen moest echter door de opkomst van het nationaal-socialisme al vóór de Kristallnacht sluiten.

Na de oorlog is in Wenen geen enkele synagoge herbouwd. Nu telt de stad zo'n 6000 Joden, net als vroeger merendeels afkomstig uit Oost-Europa.

Zij gebruiken de overgebleven synagoge en twaalf nieuwe gebedshuizen die ze in de loop der jaren zelf hebben opgericht. In de Tempelgasse verwijst een monument naar de plek waar ooit de grootste synagoge stond. Wie het weet kan in het hofje van de Grosse Schiffgasse 8 de restanten zien van de oorspronkelijke stoeptegels.

Dat er een plaquette ter herinnering aan de Kristallnacht is lijkt vanzelfsprekend, maar dat is het ruim 60 jaar na dato nog steeds niet. Dikwijls staat de huiseigenaar het niet toe. In het geval van het voormalige gebedshuis in de Schottenfeldgasse 60, hebben socialistische jongeren hier onlangs een oplossing voor bedacht. Ze plaatsten een stalen plaquette op het trottoir, waarop de letters niet zijn gegraveerd maar gefreesd. Daardoor schijnt de zon erdoorheen en wordt de tekst alsnog op de muur van het gebouw geprojecteerd. Het is een poging om het donkere verleden op te helderen en te voorkomen dat de geschiedenis verder verborgen blijft achter de woonblokken.