Hitler als mens blijkt te kunnen

Vanavond is de beurt eindelijk aan het Duitse bioscooppubliek, als de speelfilm 'Der Untergang', over de laatste levensdagen van Adolf Hitler in première gaat.

AMSTERDAM - Een zomer lang hebben journalisten, historici, filmcritici, vertegenwoordigers van de Joodse gemeenschap, regisseurs, acteurs en schrijvers kilo's krantenpapier en uren televisie gevuld met een -naar goede Duitse gewoonte- vurig debat over de vraag of dat wel kan: Hitler als hoofdpersonage van een speelfilm, als -eventueel- een mens van vlees en bloed, met wie identificatie mogelijk zou zijn.

'Der Untergang' van regisseur Oliver Hirschbiegel en producent Bernd Eichinger, met de gelauwerde Zwitserse acteur Bruno Ganz als Hitler, put uit twee boeken over Hitlers laatste dagen in de door Russen omsingelde bunker onder de Rijkskanselarij in hartje Berlijn: het gelijknamige boek 'Der Untergang' van Hitler-biograaf Joachim Fest, en de memoires van Traudl Junge, Hitlers secretaresse in die dagen, die twee jaar geleden overleed.

Fest toonde zich in de diverse media al zeer tevreden met het resultaat, en in het bijzonder met de huiveringwekkend authentieke Hitler die acteur Bruno Ganz neerzet. ,,Dit is werkelijk Hitler, als je hem ziet, bevries je.''

Volgens producent en scenarioschrijver Eichinger was de tijd eenvoudig rijp voor deze film. Hij wil deze geschiedenis vertellen, feitelijk, en niet interpreteren. Dat is een gedateerde, 19de eeuwse geschiedsopvatting, luidde een van de belangrijkste verwijten in de Duitse pers. Want wat is de 'waarheid' over Hitlers laatste dagen voor zijn zelfmoord en die van zijn getrouwen; is het mogelijk om van Hitler als persoon een puur feitelijke weergave te maken, zonder morele of politieke stellingname?

,,Het Duitse publiek wordt plotseling alleen gelaten met Hitler, met deze demoon, wiens schaduw langer en langer werd, en die er steeds weer in slaagde de natie uit zijn comfortabele dromen van normaliteit wakker te schudden'', zo schreef de Berliner Morgenpost deze zomer. Was de obsessieve media-aandacht voor de film een bewijs dat Duitsland nog steeds in de ban van het monster Hitler is, of was het feit dat een realistische vertolking van de figuur Hitler mogelijk is juist een teken van emancipatie?

In de Britse pers, waar elk uit Duitsland afkomstig onderwerp over het nazi-verleden gretig ontvangen wordt, was ook hevig rumoer uitgebroken. Dat Hitler huilt, chocoladetaart eet, zijn hond aait en aardig doet tegen zijn secretaresse deed de Daily Telegraph besluiten dat Duitsland bezig was zijn laatste taboe te doorbreken. The Daily Mail zag de film zelfs als een poging van de daders om slachtoffers van zichzelf te maken.

Dat was allemaal vooraf. In Duitsland zelf, waar men niet geneigd is zichzelf te sparen over het verleden, waren de kritieken na de eerste persvoorstellingen hoofzakelijk mild tot enthousiast. Sprak Der Spiegel vooraf met een zekere wellust nog over een 'morbide fascinatie', Die Zeit vindt de film uiteindelijk een niet-spectaculair, ingetogen Kammerspiel geworden, al vraagt de auteur zich af met welk doel het taboe Hitler te verbeelden is doorbroken. Frank Schirrmacher, invloedrijk publicist van de Frankfurter Allgemeine, repte deze week van een 'meesterwerk', natuurlijk door de prestatie van Ganz, maar vooral ook door het scenario van Eichinger. Dat zou Hitler voor de tweede keer hebben uitgevonden: voor het eerst is het mogelijk Hitler te zien in een context die niet door hemzelf wordt gedicteerd: een belangrijke stap in de Duitse 'verwerkingsgeschiedenis', zonder dat die daarmee lichter wordt.

En zelfs de serieuze Britse pers lijkt na de eerste voorvertoningen overtuigd. ,,De nieuwe Hitlerfilm maakt deel uit van een Duitsland dat de confrontatie met het verleden aangaat zonder nog langer gestressed te raken van die confrontatie'', vond de Financial Times. Het Duitse verlangen naar een 'normalere' omgang met het verleden wordt ook daar niet langer als een taboe beschouwd.

Of het personificeren van Hitler ook werkelijk bijdraagt aan het raadsel hoe het ooit allemaal zo ver heeft kunnen komen mag het Duitse publiek nu zelf gaan toetsen. In Nederland zal de film waarschijnlijk vanaf januari 2005 te zien zijn.