Moskou huldigt een territoriumtheologie

Als een kardinaal van de roomse kerk in Moskou op bezoek gaat bij de orthodoxe patriarch moet hij de weken ervoor flink wat geestelijke spagaatoefeningen doen. De soepelheid komt in elk geval niet van de andere kant.

Kardinaal Walter Kasper behartigt in het Vaticaan de zaken van de oecumene, de post die de nu 94-jarige Nederlandse kardinaal Willebrands lang bekleedde. Maandag vertrekt Kasper naar Moskou, voor een ontmoeting met patriarch Aleksej II; graag zou de paus zelf gaan, maar dat wordt met het jaar minder waarschijnlijk.

Sinds de instorting van het communisme is de verhouding tussen het Moskouse patriarchaat en het Vaticaan verzuurd. Eeuwenoud zeer was er al genoeg, maar volgens Moskou heeft Rome de val van de Sovjet-Unie gebruikt om Russen los te weken van de patriarch en ze naar Rome te lokken. Dat is even zo vaak ontkend, maar het schiet niet op.

Moskou huldigt een soort territoriumtheologie: Rusland en de Russen zijn van ons! De boodschap van Kasper, mede namens de paus, is al jaren: wij erkennen de orthodoxe kerk volledig als ware kerk, zij heeft ambt en sacramenten in volheid bewaard, maar het eigen geweten, niet het territorium bepaalt iemands godsdienst. De rk kerk wijst agressieve bekeringsmethoden af, zegt dat ze ook niet op orthodoxe zieltjes vist, al kan een geestelijke wel eens overijverig te werk gaan. Agressieve bekeerders, stellen Kasper en de zijnen, tref je in Latijns Amerika aan, onder de sekten die daar arme katholieke zielen verderven.

Volgens de rk kerk doet zij niet anders dan wat de orthodoxen doen in het Westen: voorzieningen treffen voor de aanhang daar. Alleen al in Moskou schijnen 65000 rooms-katholieken te wonen, elders in het hele grote Rusland nog eens een paar honderdduizend.

Omgekeerd is er in Europa en nog meer in Noord- en Zuid-Amerika een royale orthodoxe hiërarchie van metropolieten, exarchen, bisschoppen en priesters, eerst voor de miljoenen ballingen, nu ook voor de tweede-, derde generatie, voor bekeerlingen (die zijn welkom) en voor nieuwe migranten. Het idee van 'canoniek territorium' ('een Rus is orthodox') is een ketterij, het is bovendien onrealistisch; zo zit de wereld niet meer in elkaar, in het Westen niet, maar evenmin in Rusland.

Toch speelt er nog iets anders. Bij de Wende in Oekraïne herrees ook de door Stalin verboden Grieks-katholieke kerk. Deze kerk is in aanzien, theologisch, liturgisch, spiritueel geheel op de bronnen van het christelijke Oosten gericht, net als de orthodoxe kerken, maar zij erkennen de paus van Rome, niet de patriarch van Moskou of van Constantinopel.

Het is al jaren een bron van moeilijkheden en jaloezie, want die Grieks-katholieken hebben vele kerken en bezittingen teruggeclaimd van de orthodoxen en ze doen het ook wat betreft kerkbezoek en jongens voor het seminarie veel beter. Wat wil je nog meer?

Een eigen patriarch. Van de met Rome verbonden kerken in het Oosten hebben er verscheidene een patriarch, titels die eeuwen teruggaan en die aan de hoofden van die kerken een zeer hoge autoriteit verlenen op zijn territoir. Zo heb je de Latijnse patriarch van Jeruzalem, de Chaldese patriarch van Babylon (Bagdad), de Armeense patriarch in Libanon, de Koptische in Egypte.

De Grieks-katholieken, veel talrijker dan de genoemde zusterkerken, moeten het tot hun ergernis zonder patriarch doen. Rome, creatief in zoethouden, heeft indertijd de verbannen Oekraïense aartsbisschop Slipij de titel groot-aartsbisschop gegeven en uiteraard de kardinaalstitel, maar de kerk voert de druk op: de huidige kardinaal-grootaartsbisschop Lubomyr Husar moet patriarch worden.

Maar een met Rome verbonden patriarchaat in Kiev, het hart van het heilige Rus, de wieg van de orthodoxe kerk als 'planting Gods' in het Slavenland, dat is het ergste. Dan kunnen pausen de komende honderd jaar een bezoek aan Moskou wel vergeten. Op het patriarchaat zullen ze de hoorn op de haak kwakken, de vooroordelen van grof zieltjeswinnen zal men er larmoyant uitvergroten.

Het Vaticaan zit trouwens helemaal niet op zo'n Oekraïens patriarchaat te wachten. Het weet zich met de oude patriarchale zetels opgescheept, restanten uit de tijd dat nog niet alle kerkelijke macht was gecentreerd in Rome, maar nog gedeeld werd met de leiders van de zusterkerken van Jeruzalem, Alexandria, Cilicië, Babylonië, Antiochië. De tendens is centralisatie, gelijkschakeling, elke bisschop een satraap. Een rooms patriarchaat in Kiev zal bij andere regio's (West-Europa, Verenigde Staten) de wens naar een status aparte versterken.

Robert Taft, jezuïet, hoogleraar aan het oriëntaals instituut in Rome, stelt dat de Oekraïeners hun patriarchaat zelf moeten uitroepen. Dat zal Rome niet leuk vinden en aanvankelijk niet erkennen. Maar hou vol, is zijn advies: stuur alle post uit Rome die niet aan de patriarch of het patriarchaat is gericht ongeopend terug. 'Kardinaal de groot-aartsbisschop'? Nee, die kennen we niet.

Taft verwacht dat kardinaal Kasper de Russische patriarch en aartsbisschop Kiril voor buitenlandse betrekkingen op zulke onvermijdelijke zaken zal gaan voorbereiden. En dat ze, als ze daar tegen vechten, in feite alleen zichzelf daarmee hebben. Want zeg eerlijk, die Russisch-orthodoxe kerk, wie heeft haar nodig? Wij de katholieken? Welnee, zei Taft dezer dagen tegen de National Catholic Reporter.

Voor kardinaal Kasper heeft Taft één raad: benader de orthodoxen niet meer zoals kardinaal Willebrands deed, die publiek altijd alles slikte wat ze maar uitkraamden. Het is tijd voor tough love, broederlijk er stevig tegenaan.