De overheid is ontroerend integer

Amsterdam wil koploper zijn in het bestrijden van fraude, corruptie en plichtsverzuim onder zijn 22000 ambtenaren. Daarom is onder andere het Bureau Integriteit in het leven geroepen. Dat doet veel meer dan het onderzoeken van meldingen van ambtenaren die over de schreef gaan.

Wat doet een filosoof bij een bureau dat uit de pas lopende ambtenaren natrekt? Frans Geraedts buigt zich over de morele dilemma's die het beroep met zich meebrengt. In vertrouwen leggen ambtenaren -van de top op het stadhuis tot de straatveger- hem de dilemma's voor die ze in hun werk tegenkomen.

,,Een wethouder wil het beleid veranderen en heeft daar concrete ideeën over. De ambtenaar echter heeft ervaring en weet: wat deze politicus wil, gaat niet werken. Wat moet hij doen? Het eerlijk voorleggen aan de politicus of het schip maar laten stranden? Stel dat hij zijn twijfels aan de politicus voorlegt -wat een goed ambtenaar doet- maar deze wijst de argumenten van de hand. De wethouder geeft alsnog opdracht, en beroept zich daarbij ook nog eens op zijn mandaat van de kiezer. De klem waarin zo'n ambtenaar dan zit, dát is een interessant integriteitsvraagstuk.''

Geraedts geeft de ambtenaar advies. En analyseert hoe het komt dat dit soort zaken misgaat. ,,In het geval van de politicus die het beter weet, ligt het antwoord in de verbetering van de communicatie tussen ambtenaren en politici. De vraag moet zijn: Hoe zorg je ervoor dat de deskundigheid op de juiste plek komt en de wethouder op de hoogte is?''

Dilemma's als het aannemen van geschenken, of het gebruik van de gemeentecomputer voor privé-doeleinden, vindt Geraedts minder interessant, omdat die niet het wezen van het werk van de ambtenaar raken. ,,Niet dat die zaken altijd eenduidig zijn. Wat als het geschenk komt van een andere overheidsdienst? Of als het geschenk bedoeld is voor de wijk waarvoor je werkt? Daar kun je best mee zitten.''

Geraedts durft te beweren dat Amsterdam inmiddels voorop loopt met het ontwikkelen van een integriteitsbeleid. Minister Remkes van binnenlandse zaken wil dat ook andere gemeentes zo grondig aan de slag gaan. Volgens Geraedts moet iedereen wel begrijpen dat het onderzoeken van meldingen en het adviseren over een passende straf voor ambtenaren die de fout ingaan niet genoeg is. Het Amsterdamse bureau kijkt ook waar de risico's op fraude, corruptie en plichtsverzuim liggen, en adviseert directies. Bovendien geeft het trainingen in morele oordeelsvorming aan individuele ambtenaren of groepen.

Met opsporing bemoeit Geraedts zich niet. ,,Daar hebben we drie rechercheurs voor.'' Hij en nog twee filosofen zijn aangetrokken om met ambtenaren na te denken over hun werkwijze. ,,Is wat ik doe moreel juist? We willen dat dat een normale vraag wordt binnen de gemeente.''

,,In Amsterdam zijn zeer veel ambtelijke organisaties: 40 diensten en 14 stadsdelen die allemaal een nogal autonoom karakter hebben. Wij werken in opdracht van deze diensten en niet in opdracht van de centrale stad. We willen niet een repressief verlengstuk zijn. Uiteindelijk ligt de verantwoording voor de integriteit bij de leiding van de betreffende dienst.'' De Amsterdamse stadsdelen hebben zelf vastgesteld dat sommige sectoren extra kwetsbaar zijn voor integriteitsschendingen. Het bureau maakt daarom een risicoanalyse van de gebieden afval, aanbestedingen en bouw- en woningtoezicht.

Alle mooie woorden van Geraedts ten spijt heeft het nog tamelijk jonge Bureau Integriteit, opgericht in 2001, in de hoofdstad zelf geen best imago. Dat komt vooral door wat er met de directeur van het Stedelijk Museum, Rudi Fuchs, is gebeurd. Een jaar lang was hij onderwerp van onderzoek naar mogelijke fraude. Ten onrechte, zo bleek uiteindelijk. Amsterdammers hadden hun oordeel over de dienst klaar: het stadhuis had een nieuw soort gestapo in het leven geroepen.

De filosoof benadrukt dat Bureau Integriteit er niet is om mensen door het slijk te halen. Maar in de zaak-Fuchs heeft het bureau een nare sfeer niet kunnen voorkomen. Museumdirecteur Fuchs zou schilderijen van zijn vriend Karel Appel het land hebben proberen in te smokkelen. Bureau integriteit -Fuchs was ambtenaar, want het Stedelijk is van de gemeente- begon een onderzoek en de markante directeur bleef een jaar lang verdacht. Zijn afscheidsfeest werd op de lange baan geschoven. Pas onlangs is Fuchs van alle blaam gezuiverd en werd hij lovend uitgezwaaid.

Geraedts: ,,We moeten de bijkomende schade en de emoties voortaan zoveel mogelijk beperken. Dat gebeurt vanzelf als mensen meer ervaring krijgen met onze aanpak. Het is belangrijk dat ze merken dat het iemands carrière niet schaadt als een onderzoek niets oplevert. Ik verwacht dat als wij tien jaar bestaan, mensen heel anders tegen ons aankijken. Dat ze dan weten dat het ook in het belang van de persoon zelf is dat een verdenking wordt onderzocht.''

,,Het is niet zo dat we iemand helemaal doorlichten. We onderzoeken alleen de concrete verdenking. Een voorbeeld: we krijgen een melding dat iemand een tweedehandswinkeltje runt op een scheepswerf. Als blijkt dat het niet waar is, is het einde onderzoek. We gaan echt niet in iemands verleden wroeten.''

Toch was juist het feit dat de carrières van mensen een enorme deuk opliepen, en niet altijd terecht, een van de redenen voor de gemeente Rotterdam om haar bureau integriteit weer op te doeken.

,,Verreweg de meeste onderzoeken blijven bovendien onzichtbaar, waardoor de schade voor de betrokken personen beperkt blijft'', denkt Geraedts. ,,Inderdaad is de informatie gedeeltelijk wel openbaar; dat moet vanwege de wet openbaarheid bestuur. Als je het mij vraagt, zou ik liever geheim houden tegen wie een onderzoek loopt.''

Het aantal meldingen stijgt. In 2003 kreeg het bureau 106 meldingen van misdragingen, in 2002 gebeurde dat 95 keer. Het zijn andere ambtenaren, burgers of leidinggevenden die de verdenkingen bij het bureau aanmelden. In 41 gevallen deed het bureau zelf onderzoek, 29 keer was het de politie die de verdenking onder de loep nam en in 57 gevallen werd binnen de gemeentelijke dienst of stadsdeel zelf gekeken hoe de zaak moest worden afgehandeld.

Bij het bureau beschouwen ze de toename als een goed teken; er is aandacht voor het onderwerp. Meestal betreffen de verdenkingen de categorie 'diefstal, verduistering of verspilling' en 'misbruik van gemeentelijke eigendommen'. Om een idee te geven van de straffen: zestien keer volgde ontslag, zeventien keer een berisping, negen keer geen maatregel.

Interessant vindt Geraedts dan ook dat er weliswaar meer meldingen binnenkomen, maar de recherche er minder in behandeling neemt. ,,Dat komt doordat we de achterliggende mechanismen van een melding eerder herkennen. Bijvoorbeeld: we krijgen verschillende meldingen binnen van een- en dezelfde gemeentelijke dienst. Dan blijkt bijvoorbeeld dat er een grote knoop zit in de communicatie tussen de leiding en de werkvloer. Het is zinniger te adviseren daar eerst iets aan te doen dan klacht voor klacht te bekijken.''

Overigens raakt Geraedts er alleen maar meer van overtuigd dat het reuze meevalt met de corruptie bij de overheden. Nederland staat altijd in de toptien van landen waar weinig corruptie voorkomt. ,,Wat ik te horen krijg in vertrouwen tijdens sessies met ambtenaren, valt allemaal erg mee. Het versterkt mijn idee dat de overheid ontroerend integer is. En toch is er de laatste vijftien jaar meer aandacht voor integriteit.''

,,Het was lange tijd de kerk die voor de morele oordeelsvorming zorgde, maar die verloor haar greep. Het was niet langer zo dat de kerk ambtenaren als het ware integer afleverde. Daar moesten de overheden zelf voor gaan zorgen.''

Het was in Amsterdam vooral de beruchte zaak van fraude bij parkeerbeheer die iedereen wakker schudde: ambtenaren die de automaten leeghaalden en er met een deel van de inhoud vandoor gingen. Dat leidde tot grote verontwaardiging en versterkte het beeld van een chaos in het Amsterdamse ambtenarenapparaat.

De kat op het spek binden, noemt Geraedts de organisatorische fout die kon leiden tot de fraude bij parkeerbeheer. ,,Zo'n situatie, waarbij ambtenaren toegang hebben tot veel geld en waarbij niemand controleert, moet je eenvoudig voorkomen. Nog een heel simpel voorbeeld: het is niet handig om het officiële papier voor vergunningen te bewaren naast een kopieerapparaat.''