De steden moeten op het water drijven

Met dijken en dammen valt de strijd tegen het water niet te winnen. Daarom moet er meer kennis komen over leven op het water, in plaats van ernaast.

OSS - Om meer ruimte te maken voor water en daarmee de kans op overstromingen te verkleinen, is het nodig dijken te verleggen en noodoverloopgebieden in te richten langs de rivieren. Dat is duur. Daarom moeten er manieren worden bedacht om de strijd tegen het water commercieel aantrekkelijk te maken, stelt prof.dr. Toine Smits, die vandaag de leerstoel 'duurzaam waterbeheer' krijgt aan de Erasmus Universiteit in Rotterdam.

Smits gaat onderzoeken hoe er aan veiligheid te verdienen valt. Want dan gaan de veranderingen sneller, denkt Smits. De bodemdaling en de zeespiegelstijging vormen een steeds grotere bedreiging voor Nederland, dat toch al half onder zeeniveau ligt. ,,We zitten als ratten in de val.''

Ideeën heeft hij al. ,,Iedereen wil toch op het water wonen? Er zijn al projecten waar drijvende woningen worden gebouwd in de uiterwaarden. Met die projecten kun je de kosten van het verleggen van dijken betalen, eventueel gecombineerd met zandwinning.''

Ook ecotoerisme kan een oplossing bieden, denkt Smits. ,,De Gelderse Poort bij Nijmegen was een landbouwgebied met maïs. Nu is het een overloopgebied met natuur, dat druk wordt bezocht door recreanten. De horeca doet er goede zaken.''

Behalve oplossingen zoeken die passen in het marktmechanisme, wil Smit ook studeren op bestuurlijke vernieuwing. ,,We willen voorkomen dat het landschap door dit soort waterprojecten een grabbelton wordt. Dat vergt bestuurlijk overleg. Er zijn ontzettend veel organisaties betrokken bij ruimtelijke ordening en waterbeheer en die moeten nog meer gaan samenwerken.''

Smit, een bètawetenschapper van origine, had nooit gedacht dat hij zich zou gaan bezighouden met bestuurskunde of economie. ,,Waterbeheerders zoeken oplossingen voor waterproblemen traditioneel in de techniek. Dat is pas een jaar of tien aan het veranderen, sinds de overstromingen van begin jaren negentig.''

In het vorige week gepubliceerde rapport 'Veranderende delta, nieuwe inzichten', een opdracht van het Wereld Natuur Fonds, laat Smits zien dat technisch kunnen ook de boventoon voerde bij de besluitvorming over de Deltawerken. ,,In de commissie van wijze mannen die moest bedenken hoe een ramp als in 1953 voortaan kon worden voorkomen, zaten alleen techneuten. Ze oordeelden al snel dat al die dijken om de Zeeuwse eilanden een grote risicofactor waren. Dus moesten de zeearmen worden afgesloten met een paar hoge dammen. Dat gaf tenminste echt een veilig gevoel. De kosten-batenanalyse werd pas gemaakt nadat het besluit al was genomen.''

Daarmee zijn we in een onomkeerbaar proces gekomen, waaraan heel wat nadelen kleven, aldus Smits. Zo klinken de polders in en wordt waterbeheer steeds duurder. Terwijl de landbouw, waar die dijkenbouw en bemaling in de eerste plaats voor was bedoeld, steeds minder opbrengt. De kosten om bijzondere wetlands zoals de Biesbosch in stand te houden zijn hoog. En misschien nog het meest bizar: zonder Deltawerken zou de natuurlijke landaanwinning in Zeeland nu zover zijn gevorderd, dat een storm als in 1953 slechts tot 'klotsend water rond de enkels' zou leiden.

,,Als we toen dezelfde inzichten hadden als nu, waren die Deltawerken er nooit gekomen'', concludeert Smits. ,,Maar nu hebben we een land vol dijken en moeten we een compleet nieuwe weg inslaan om ervoor te zorgen dat toekomstige generaties ook veilig in Nederland kunnen wonen. Het verplaatsen in plaats van ophogen van dijken en het inrichten van overloopgebieden zijn nog maar het begin. Uiteindelijk zullen we alle ruimte die onder zeeniveau ligt, moeten aanpassen aan het water. We moeten gewassen verbouwen die tegen zout kunnen. Drijvende kassen en schuren moeten er komen. Complete steden moeten drijvend worden gemaakt.''

,,Het inzicht is er. Nu de techniek nog. Als we daarin een koppositie kunnen innemen, werken we niet alleen aan onze veiligheid, maar ook aan onze economie. Want Nederland is niet het enige land dat behoefte heeft aan nieuwe waterscenario's.''