Onzichtbare opstand

De Europese kiezer weet niet half hoe zijn lot afhangt van wat er in Brussel besloten wordt. Neem nu Europarlementariër Johanna Boogerd (D66). Zij probeert luchtvaartpassagiers te beschermen tegen vergaande veiligheidsmaatregelen van de VS.

Het Europees Parlement is in opstand. Keer op keer hebben de parlementariërs de machthebbers in de Europese Unie weerstaan. De commissarissen en ministers lijden nederlaag na nederlaag. Maar vrijwel niemand in Europa is dat opgevallen.

De leider van een zo'n opstand huist in Zeeuws-Vlaanderen, in het dorp Zaamslag. Daar geniet Johanna Boogerd van een onverwacht middagje vrij van de campagne die zij met D66 voert voor behoud van haar zetel in het Europees Parlement. Ze maakt van de gelegenheid gebruik om boodschappen te doen. En ze denkt na over haar volgende stap tegen de halsstarrige machthebbers in Brussel en Washington.

Als Johanna Boogerd haar wankele zetel verliest, heeft ze nog een maand om haar werk af te maken. De inzet is de vraag of de Verenigde Staten in de Europese reserveringscomputers van luchtvaartmaatschappijen mogen snuffelen naar gegevens van passagiers. Dat gebeurt in de praktijk al. Maar Johanna Boogerd heeft het Europees Parlement ervan overtuigd dat dit in strijd is met de Europese privacywetten, en zelfs tegen de Amerikaanse wetten. Maar de Europese Commissie en de Europese ministers hebben die bezwaren aan de kant geveegd. Het gebeurt gewoon, ook al heeft het parlement dat al vier keer afgewezen.

Voor Johanna Boogerd is het een principezaak. Niet alleen vanwege die privacywetten, ook de positie van het Europees parlement staat op het spel, vindt zij. ,,Elk parlement moet zijn macht millimeter voor millimeter veroveren. Ook daarom kunnen we dit niet over onze kant laten gaan'', klinkt het strijdbaar in Zaamslag.

In de verkiezingscampagne viel Boogerds missie in het niet bij discussies over de nationale kwesties. ,,Toch ben ik er wel over aangesproken als ik aan het folderen was'', zegt Boogerd. ,,Er werd heel welwillend gereageerd. Ik had verwacht dat mensen zouden zeggen: 'Mens, waar maak je je druk om? Als die Amerikanen die gegevens zo nodig willen hebben om terroristen te pakken, dan gaan ze hun gang maar.' Zulke geluiden heb ik niet gehoord. Het valt me op dat mensen vinden dat de Verenigde Staten te ver gaan. Ook mensen die pro-Amerikaans zijn, zeggen dat de strijd tegen terreur een excuus is voor maatregelen die veel te ver gaan.''

De zaak begon in maart vorig jaar te spelen. Johanna Boogerd (60) was net teruggekeerd in het Europees Parlement, waar ze ook van 1995 tot '99 had gezeteld. Door het vertrek van Lousewies van der Laan naar de Tweede Kamer, kwam er een zetel vrij voor haar. Ze wist dat ze meteen haar eigen positie in de Europese liberale fractie ELPD en in commissies goed moest regelen. ,,Je moet goed op je tellen passen om functies binnen te slepen die je wilt. Ik was al een ervaren parlementariër, dus ik wist hoe ik het spel moest spelen.''

Boogerd werd onder andere rapporteur voor het plan van de passagiersgegevens. Het rapporteurschap is typisch voor het Europees Parlement. Een van de leden krijgt opdracht om namens het parlement een zaak te onderzoeken en voorstellen daarover te doen. Het parlement praat daarover in commissies en voltallige zittingen, steeds met het werk van de rapporteur als uitgangspunt. Soms worden die rapporten zo geamendeerd dat de politieke angel eruit is getrokken. Maar een goede rapporteur houdt steeds in de gaten of de meerderheid de zaak kan steunen. ,,Met een minderheid kan ik niks'', zegt Boogerd resoluut.

Het zou spannend worden met haar rapport, veel spannender dan ze had kunnen vermoeden. De Europese Commissie, die het dagelijkse werk van de Europese Unie doet op basis van de grote lijnen die de Europese ministerraad uitzet, was aan het praten met de Amerikanen over de levering van de passagiersgegevens. ,,Bolkestein, die namens de commissie de zaak behandelde, heeft het veel te lang onderschat'', vindt Boogerd. ,,Hij heeft de onderhandelingen te veel aan ambtenaren overgelaten. Pas toen het parlement zei dat het absoluut zo niet kon, kwam hijzelf in actie. Maar toen was er al veel te veel weggegeven.''

De Europese Commissie beloofde snel te komen met een voorstel voor een overeenkomst met de Amerikanen. Maar een half jaar later lag er nog niets. Al die tijd hadden de Amerikanen in de praktijk gewoon toegang tot de reserveringscomputers. De vliegmaatschappijen werkten mee, omdat ze vreesden voor hun landingsrechten en boetes. Boogerd kreeg haast. ,,De commissarissen waren nog aan het onderhandelen, zeiden ze. Ik heb toen het parlement toch een resolutie voorgelegd dat als de overeenkomst strijdig zou zijn met Europese privacyregels, dat we dan naar het Europese hof van justitie zouden gaan. Dat vonden veel mensen vreemd: een resolutie over iets dat er nog niet was. Maar achteraf is het cruciaal geweest dat het parlement toen die uitspraak heeft gedaan. Anders zouden we aan het lijntje zijn gehouden.''

Dat een parlement naar de rechter stapt, is ook vreemd. Maar Boogerd had weinig keus. ,,De commissie was zo slim geweest om de afspraken met de Amerikanen in een zogeheten lichte overeenkomst te gieten, zo licht dat het parlement er geen zeggenschap over heeft. Ik zou willen dat ze er een echte overeenkomst van zouden maken, waarover ook het Amerikaanse Congres een oordeel zou moeten vellen.''

Ondanks het gebrek aan zeggenschap wist Boogerd de passagiersgegevens op de agenda te houden. Tot nog toe heeft het parlement er vier keer over gestemd, iedere keer in een procedure die net ietsje anders was dan de keer ervoor. Vier keer hield Boogerd haar hart vast. ,,Na de aanslagen in Madrid dit jaar raakte ik de steun van de christen-democraten kwijt, maar ik behield een meerderheid. De parlementariërs werden fors onder druk gezet door de Amerikanen, door de ministerraad en de commissie, die vond dat de overeenkomst nodig was in de strijd tegen terreur.''

Prima, vindt Boogerd, maar doe dat dan binnen de Europese regels. ,,De Amerikanen zelf zouden nooit akkoord gaan als Europa een dergelijk voorstel had gedaan. Zij weten wat ze willen, Europanen vaak niet. Van deze overeenkomst kunnen heel gewone passagiers het slachtoffer worden. Als er bijvoorbeeld een tikfout sluipt in de passsagiersgegevens en je wordt geweigerd in de VS op grond van die fout, dan zit je klem. Er is geen procedure om zo'n fout te herstellen. Voor een toerist is dat misschien geen halszaak, maar iemand die voor zijn werk in Amerika moet zijn, kan in forse problemen komen als hij kennelijk een verdachte is in Amerikaanse ogen. ''

Vorige maand zag de Europese Commissie nog een gouden kans om het parlementair verzet te breken. Ze rekende op parlementariërs uit de tien nieuwe lidstaten, die geacht worden vrij pro-Amerikaans te zijn. Boogerd praatte de blaren op haar tong. ,,Ik heb voor de stemming een brief geschreven aan alle nieuwelingen om uit te leggen wat er speelde, dat het ook om de macht van het parlement zelf ging. In de vergadering heb ik voor het eerst geen Nederlands maar Engels gesproken, juist om de nieuwelingen rechtstreeks te kunnen bereiken. Het heeft gewerkt. Mijn meerderheid was zelfs groter geworden.''

De Britse Labourleden hadden volgens Boogerd opdracht van hun hoofdkwartier om niet langer Boogerds lijn te volgen. ,,Daar was lang niet iedereen van Labour het mee eens. Er zijn er heel wat naar de wc gegaan om niet te hoeven stemmen.''