Sleutelen aan jezelf is populair. Het kan heilzaam zijn, als je tenminste weet waaraan je lijdt.

Dr. Phil is allang niet meer alleen de huispsycholoog van Oprah Winfrey. Hij is zo populair dat hij een eigen show heeft gekregen, waarin hij gekwetse zielen vermanend toespreekt hun leven weer op de rails te zetten. Daarnaast schrijft hij zelfhulpboeken, waarmee hij de lezer thuis helpt de strijd aan te gaan met zijn of haar problemen. In het meest recente exemplaar Voel je goed in je lijf pakt Dr. Phil gewichtsproblemen aan.

,,Je moet een beslissing nemen'', zegt dokter Phil streng in zijn boek. ,,Jij weet het en ik ook.'' Hij vertelt hoe je in zeven stappen (met zeven sleutels) je gewicht onder controle krijgt. Maar, waarschuwt Dr. Phil, daarbij krijg je niet te horen 'wat je wilt horen, maar wat je moet horen'.

Niet alleen Dr. Phil staat je op papier met raad en daad terzijde. Het aanbod van zelfhulpboeken is enorm. Of je nu een lastige partner hebt, in een dip zit of íedere vrouw wilt versieren, voor ieder probleem is een boek voor handen. Als het niet zeven sleutels zijn, zijn het wel tien minuten per dag of zeven basisregels waarmee je je probleem effectief te lijf gaat. Het zelfhulpgenre gaat volgens Mariska Hoksbergen van Uitgeverij het Spectrum steeds vaker over de toonbank. ,,Vooral vrouwen lezen dit genre graag.'' Dat verbaast hoogleraar sociale psychologie Agneta Fischer van de Universiteit van Amsterdam niet. ,,Vrouwen lezen sowieso vaker boeken. Verder zijn ze meer geïnteresseerd in relaties en problemen dan mannen.''

Maar waarom lezen we zo graag zelfhulpboeken? Hebben we niets beter te doen dan een beetje te zitten navelstaren? Mariska Hoksbergen denkt dat de moderne mens hoog in de behoeftepiramide van Maslow staat. ,,Basisbehoeften als voeding en onderdak zijn vervuld, daarom gaan we op zoek naar hogere doelen als zelfontplooiing.'' Volgens hoogleraar Fischer is dat een aannemelijke verklaring. ,,Als je bijvoorbeeld in oorlog bent en je leven is in gevaar, zul je minder geïnteresseerd zijn in mogelijkheden om jezelf te onwikkelen. Die luxe kun je jezelf dan niet permitteren.'' Verder merkt Fischer dat de maatschappij steeds meer aandacht heeft voor psychologie. ,,Op het werk en op scholen wordt veel gedaan aan het geestelijk welzijn van mensen.''

Dat zelfhulpboeken populair zijn, betekent nog niet dat ze ook effectief zijn. Dieetgoeroe Atkins, die de bestseller Dr. Atkins nieuwe dieetrevolutie schreef, leed immers zelf aan ernstig overgewicht. Hoksbergen van het Spectrum denkt dat iedereen wel wat uit de zelfhulpboeken kan halen, mits er geen sprake is van ernstige psychische klachten. Hoksbergen: ,,Zelf ben ik ontzettend nuchter, maar ik heb zeker wat aan de tips die Dr. Phil geeft.''

Uit psychologisch onderzoek blijkt dat de effectiviteit van zelfhulp vooral afhangt van het probleem dat je hebt. Zelfhulpboeken zijn redelijk succesvol bij het bestrijden van angst, hoofdpijn, depressie en slapeloosheid. Ook de bestrijding van sociale en seksuele problemen heeft er baat bij. Minder goed werken de boeken bij het afleren van gewoontegedrag, zoals te veel eten (sorry, Dr. Phil), overmatig alcoholgebruik en nicotineverslaving.

Volgens psychotherapeut Ger Keijsers hebben zelfhulpboeken weinig effect op dit soort problemen omdat ze erg gecompliceerd zijn. ,,Gewone behandelingen zijn vaak ook niet succesvol. Op korte termijn zien we wel effect, maar het merendeel van de mensen valt na verloop van tijd terug in hun oude gewoontes.''

Keijsers meent dat je op twee manieren kunt veranderen. ,,Wanneer je problemen als angst en depressie te lijf gaat, kun je tot een nieuw inzicht komen, waardoor je permanent verandert. Bij gewoontegedrag als roken werkt dat niet. Daar komt weinig inzicht bij kijken. Mensen weten wel dat ze ongezond bezig zijn. Een boek kan ze vaak niet genoeg motiveren om dag in dag uit verleidingen te weerstaan.''

Hoewel het makkelijk lijkt om je problemen te behandelen met een van de vele zelfhulpboeken, vereist deze methode nog wel wat inspanning. Zo moet je in staat zijn de goede diagnose te stellen. Het is in sommige gevallen verstandig om eerst een huisarts te raadplegen, voordat je begint te lezen. Wanneer je bijvoorbeeld last hebt van hoofdpijn, en denkt dat dit door spanning veroorzaakt wordt, loop je in het ergste geval het risico een hersentumor over het hoofd te zien.

Verder zijn niet alle boeken van goede kwaliteit. Psychotherapeut Keijsers wil daarom het lezen van zelfhulpboeken niet zonder meer aanraden. Hij adviseert alleen boeken te gebruiken waarin een behandelmethode beschreven staat die gestoeld is op wetenschappelijk onderzoek. ,,Sommige van die schrijvers hebben nog nooit een universiteit van binnen gezien. Er bestaan enorme kwaliteitsverschillen tussen zelfhulpboeken.'' Toch denkt hij dat het kopen van een goed zelfhulpboek een eerste stap in de juiste richting kan zijn bij het oplossen van een probleem.

Nadat de diagnose is gesteld en je het juiste boek in handen hebt, kun je eindelijk met je boek op de bank neerploffen. Dan moet je het wel helemaal uitlezen. Bij sleutel vijf stoppen is niet goed genoeg voor Dr. Phil, want dan mis je zijn laatste woorden: 'Op de nieuwe jij'.