Klem tussen Rusland en Europa

Sinds afgelopen weekeinde ligt Oekraïne op de grens van de Europese Unie. In Lviv – het voormalige Lwow of Lemberg – zien ze die grens het liefst snel verder oostwaarts schuiven. Galicië hoort immers bij Europa en niet bij Rusland. Maar de Slavische Oost-Oekraïeners denken daar heel anders over.

'We proberen al tien jaar 'te bewijzen dat we bij Europa horen', zegt Irena bitter. ,,Maar sinds de uitbreiding van de Europese Unie hebben we het gevoel dat we zijn buitengesloten.” Deze zin ligt bestorven op de lippen van bijna alle inwoners van de West-Oekraïense stad Lviv.

De grens van de Europese Unie ligt sinds dit weekeinde tachtig kilometer van de stad. Het Poolse consulaat in Lviv geeft duizend visa per dag uit, maar dat is afgelopen als het nieuwbakken EU-lid Polen over een paar jaar toetreedt tot de Schengen-zone.

,,Voor een Duits visum moet ik twee keer naar Kiev reizen”, zegt Irena, die werkt voor een hulporganisatie die met Duits belastinggeld wordt gesubsidieerd. ,,En je moet maar afwachten of je een visum krijgt.”

In tegenstelling tot Balkanlanden als Roemenië, Bulgarije en zelfs het islamitische Turkije, staat Oekraïne niet op de wachtlijst van de Unie.

,,Het is voor ons heel pijnlijk dat de Europese Unie ons behandelt als een bufferstaat tussen de EU en Rusland”, zegt professor Mikolaj Hetmantsjoek, politicoloog aan de universiteit van Lviv. ,,Rusland ziet Oekraïne nog altijd niet als een onafhankelijk land, maar als een soort grensterritorium. Ik ben bang dat onze politieke elite zich verder gaat richten op Moskou als de EU doorgaat om ons uit te sluiten.”

In Lviv is 'Europees' het tegenovergestelde van 'Russisch'. Vanaf de 14de eeuw was dit het Poolse Lwow, vervolgensruim een eeuw het Oostenrijkse Lemberg, vervolgens weer Lwow en pas in 1939 werd het als Lvov door Moskou geannexeerd.

Hoe langer Moskou ergens regeerde, hoe minder er is overgebleven van de Oekraïense identiteit en taal, legt professor Hetmantsjoek uit:

,,Aan de linkeroever van de Dnjepr zijn twaalf generaties opgegroeid in het Russische Imperium. Op de rechteroever acht generaties. Terwijl wij hier in Galicië, vijf eeuwen lang bij Polen hebben gehoord. Hier is de mentaliteit Europees.”

,,Je kunt het vergelijken met Servië en Kroatië. Dat is ook één volk. Maar de Serviërs zijn oosters-ortodox en de Kroaten zijn katholiek en horen bij Europa. Wij zijn Grieks-katholiek, wij erkennen de paus in Rome. Oost-Oekraïne is oosters-ortodox, net als Servië.”

Maar in weerwil van wat velen in 1991 voorspelden, is Oekraïne niet uiteengevallen in een orgie van geweld. De frontlijn van dit niet-onbrande conflict stroomt vreedzaam door het lenteland. Het is het riviertje de Zbrucz, de grens van Galicië, dat voor de oorlog Polen van de Sovjet-Unie scheidde en daarvoor Oostenrijk van Rusland. De weg ernaartoe slingert door zachtglooiende heuvelland. Paarden staan geduldig kauwend te wachten tot de boeren hun eerste zweetoffer van het seizoen aan de aarde hebben gebracht. Het zijn beelden die tweehonderd kilometer verderop in Polen aan het verdwijnen zijn.

,,In de lente stoppen ze de aardappels in de grond die ze er in het najaar weer uithalen”, zegt Hrihori, terwijl hij zijn ronkende Mazda vakkundig om de gaten in het asfalt stuurt. De tijdloos doorploegende boeren staan in schril contrast met het frisse geel-blauw van de ontelbare gedenktekens, vlaggen en kruizen waarmee de dorpen zijn getooid. De kleuren van de onafhankelijke Oekraïne markeren de plekken waar een mensenoffer is gebracht voor de onafhankelijkheid. Toen in 1956 Hongarije in opstand kwam tegen de sovjetonderdrukking, waren in diezelfde Sovjet-Unie de laatste Oekraïense partizanen nog maar net geliquideerd. ,,In elke West-Oekraïense familie is wel iemand omgekomen of gedeporteerd.”

En elk monument heeft zijn eigen verhaal. ,,Mijn schoonvader stuurde een open brief naar de KGB met het verzoek op te houden hem te volgen. Hij was verdacht, want hij kwam op voor de Oekraïense zaak. Het enige resultaat was dat de pesterijen toenamen. Op een dag kwamen ze zijn huis doorzoeken. Hij werd letterlijk gek. Hij ging naar de school en sprong van de hoogste verdieping naar beneden. Mijn schoonmoeder kwam te laat en zag hoe hij te pletter stortte. Niemand mocht aanwezig zijn bij zijn begrafenis, om te voorkomen dat deze zou uitlopen op een demonstratie. Na de onafhankelijkheid heeft het dorp een monument voor hem opgericht en herdenkt ieder jaar op 17 april zijn dood.”

Hrihori is raadslid in het stadje Ternopil voor 'Onze Oekraïne', een verzameling oppositiepartijen die zich achter de charismatische oud-premier Viktor Joesjtsjenko heeft verzameld. In oktober moet Joesjtsjenko het in de presidentsverkiezingen opnemen tegen een kandidaat van de zittende president, Leonid Koetsjma.

,,Dit wordt een beslissend jaar”, zegt Hrihori. ,,Een keuze tussen oost en west.” Hij is vast overtuigd dat het dit keer gaat lukken. ,,Joesjtsjenko wint. Er zullen duidelijke prioriteiten worden gesteld, waaronder integratie met het Westen.” Terwijl hij Ternopil uitrijdt wijst hij op de economische universiteit. ,,Hier heeft Joesjtsjenko gestudeerd.” Net als Hrihori zelf is Joesjtsjenko afkomstig uit het oosten, maar heeft hij het Oekraïense zelfbewustzijn opgedaan in Galicië.

,,Wij hebben overal partijstructuren opgezet de afgelopen jaren”, zegt Joeri trots met een knik in de richting van het riviertje de Zbrucz. Hij wijst op een kaartje waarop de roodzwarte vlaggetjes van zijn Oekraïensnationalistischepartij in alle grote steden van het land staan gepland.

,,Zelfs in Donetsk in het uiterste oosten hebben wij een kantoor.” De grootste vlag wappert fier boven de hoofdstad Kiev. Dat Joeri zelf een halve Pool is, maakt hem alleen maar nationalistischer.

,,Wij openen steeds meer parochies ten oosten van de Zbrucz. Zelfs op de Krim en in Doneck hebben wij parochies”, zegt Hrihori, die actief is in de Grieks-katholieke kerk. Deze typisch West-Oekraïense kerk hanteert de oosters-ortodoxe rite, maar erkent het gezag van de paus in Rome, een overblijfsel uit Poolse en Oostenrijkse tijden. ,,Op die manier dragen we ook de Oekraïense taal en cultuur uit.”

Maar niet alleen de zendingsdrang van West-Oekraïne houdt het land bij elkaar. Even belangrijk is het eigenbelang van de regerende oligarchen, die de rijkdommen van het land onderling verdelen. Hun wortels liggen weliswaar in het Russischtalige oosten, maar zakelijke belangen hebben in het westen. ,,Oekraïne is geen land”, grapt Hrihori bitter. ,,Het is een jachtdomein waar de jagers uit Kiev hun gang kunnen gaan.”

,,'Kiev' koopt Lviv op: fabrieken, winkels, huizen, alles. Buitenlandse investeerders calculeren precies wat loont en wat niet. Zo niet 'Kiev'. Daar weten ze van gekheid niet meer wat ze met het geld moeten doen”, aldus de rechterhand van een zakenman die niet met zijn naam in de krant wil. ,,Als men het over 'Kiev' heeft, gaat het dus gewoon over president Koetsjma. Als je hier btw wilt terugvorderen, moet je 30 procent van het bedrag cash op het belastingkantoor komen brengen. 30 procent van 20 procent btw, dat is dus 6 procent van het bbp. Dan heb je het niet over miljoenen, maar over miljarden. Dat geld gaat naar 'Kiev'.”

Ook de rest van de familie-Koetsjma zorgt volgens hem goed voor zichzelf. ,,Koetjsma's dochter heeft het enige commerciële telefoonbedrijf in dit land. Mevrouw Koetjsma heeft het monopolie op de import van bloemen.”

Het grote geld komt uit het oosten en spreekt Russisch. Zo ook in de ontvangstkamer van het juridisch adviesbureau aan de Sacharov-straat in Lviv, waar een medewerker zonder veel omhaal uitlegt dat je goede relaties met rechters moet onderhouden, of anders moet betalen. Het wachten is op Ivan Motrinec, de chef van deze kanselarij die luistert naar de veelzeggende naam Feniks. Het verhaal gaat dat Motrinec, voormalige chef van de politie in Lviv, achter een moordaanslag op een rivaal zat. Het verhaal gaat dat Motrinec, schrijver van een tiental Russischtalige romans en toneelstukken, bijna zelf het slachtoffer was van een aanslag.

De hoofdpersoon van deze verhalen leidt zijn gasten breedlachend de werkkamer binnen, waar ze worden verwelkomd door een al even breedlachende en besnorde Jozef Stalin. De sovjetdictator heeft een ereplaats in Motrinec' collectie 'groten der aarde'. ,,Stalin, Lenin, Hitler, Marx, Tolstoj, Poesjkin, Lermontov, Napoleon, de paus...” Als een goede gastheer introduceert Motrinec de aanwezigen. ,,'s Avonds na het werk ga ik hier zitten en bespreek ik met hen of de wereld in de juiste richting gaat.”

In dit illustere gezelschap is geen plaats voor Europese integratie. ,,Ik begrijp niet wat dat betekent”, zegt de romantische oud-politiechef, die pleit voor een unie met de Slavische buren. ,,Er zijn geen culturele en mentale verschillen tussen Rusland, Wit-Rusland en Oekraïne. Ze kunnen niet gescheiden worden. Ze hebben het hoogste intellectuele niveau ter wereld. Ik verwacht dat in de toekomst West-Europa hier naar toe komt.”

Voorlopig is het nog andersom. Van de 51 miljoen inwoners die Oekraïne bij de onafhankelijkheid in 1991 telde, zijn er nog 48 miljoen over. Het resultaat van armoede, falende gezondheidszorg en een scherp dalend geboortecijfer. Wie weg kan, gaat weg. Van de 48 miljoen overgebleven Oekraïners verblijven naar schatting tussen de 2 en 7 miljoen vrijwel permanent in het buitenland. West-Oekraïne trekt op grote schaal naar de Europese Unie.

Zo ook Pjotr. Met de afstandsbediening laat hij heel Europa via de satelliet door de gelagkamer denderen van zijn restaurant, het resultaat van jaren ploeteren. ,,Eerst ging ik handelen in West-Europa. Auto's in Duitsland. Van het geld zette ik een winkeltje neer. Ik was ook maar een kolchoze-arbeider, maar als je wilt werken, is dit het resultaat.”

Aan tafel worden anti-Russische moppen getapt over de Hoetsols, de bewoners van de Karpaten die gelden als de meest Oekraïense Oekraïners.

,,Een Hoetsol vraagt op zijn sterfbed om te worden geregistreerd als Moskoviet. Waarom? vraagt zijn zoon verschrikt. Dan is er tenminste een Moskoviet minder.” Joeri buldert om zijn eigen grap. Maar Joeri, Hrihori, Hoetsols en andere Galiciërs zijn een minderheid in Oekraïne, een land dat te groot, te chaotisch en vooral te veel verbonden is met het machtige Rusland, om snel op de kandidatenlijst van de EU te verschijnen. ,,Laat dat oosten toch naar Rusland lopen, als ze dat zo graag willen. Dan gaan wij wel naar Europa”, gromt Joeri. Maar Hrihori protesteert: ,,Nee, Oekraïne moet heel blijven en in zijn geheel toetreden tot de EU.”