Richt fraudemeldpunt voor ambtenaren op

Haagse kringen willen de fraude bij de rijksoverheid intomen door ambtenaren onder stevig politiek gezag te stellen. Maar het is veel beter om verantwoordelijkheden gescheiden te houden, zodat politici en ambtenaren niet te vrij opereren.

De rijksoverheid wordt de laatste tijd geteisterd door fraudezaken rond individuele leidinggevende ambtenaren. Het zorgelijkst is dat de Haagse kringen die affaires proberen te beteugelen door de relatie tussen politiek en ambtenarij nieuw leven in te blazen: versterk de politieke sturing en maak ambtenaren ondergeschikt aan stevig, 'stoer' politiek gezag.

Wanneer misstanden politiek en topambtelijk worden toegedekt, wat blijft er dan over van stoer politiek gezag? Politieke beteugeling kan ook problemen veroorzaken en wat hebben we dan aan ondergeschikte, gehoorzame ambtenaren?

Dat komt op scherp te staan met de Jamby-affaire, het project om met hulp van het multimediabedrijf van oud-dj Adam Curry alle scholen aan te sluiten op internet. De aanpak is in strijd met de Europese aanbestedingsregels, Jamby eist en krijgt schadevergoeding. Dat bedrag van 495000 euro wordt in kleine stukjes betaald aan een reeks van bv's die onder Jamby vallen. Drie ambtenaren worden aangeklaagd voor het vervalsen van rekeningen en offertes. De rechter spreekt hen vrij.

Cruciale vraag voor de rechter was: is er van hogerhand opdracht gegeven om de schikking met Jamby te verdoezelen door middel van valse offertes en rekeningen, of is er tenminste van geweten (en had er ingegrepen moeten worden)? Ja, oordeelde de rechtbank: door de instructies van de topambtenaar, directeur-generaal Jan Vrolijk, is valsheid in geschrifte gepleegd. Volgens de rechtbank gaf de topambtenaar aan zijn ondergeschikten opdracht een regeling te treffen, maar mocht dat van hem geen officiële schikking zijn. De rechtbank oordeelt dat de directeur-generaal had kunnen weten dat door deze instructie de lagere ambtenaren stukken wel moesten vervalsen.

Wat te doen als misstanden politiek en topambtelijk worden toegedekt? Enkel de versterking van politiek gezag en het de mond snoeren van ambtenaren werkt dan contraproductief omdat het probleem juist met de door het politiek gezag bepaalde koers verbonden is. Een sterke nadruk op individueel verantwoordelijkheidsgevoel en het stimuleren van 'klokkenluiden' kan ook contraproductief werken, enerzijds omdat niet zozeer individuen bepalend zijn, maar het samenspel tussen individuen en omdat stevig ambtelijk verzet en protest problemen kan vergroten. Zaken als Jamby, maar ook die van de verbouwing met het UWV en de dwarsliggende gevangenisdirecteuren laten zien dat politiek-ambtelijk samenspel vooral een zaak is van organisatie en organistorische randvoorwaarden.

Verschillende soorten randvoorwaarden zijn relevant. Ten eerste is het voor publieke organisaties van groot belang om interne 'checks' te introduceren die voorkomen dat individuele politici en ambtenaren binnen hun respectievelijke apparaten al te vrij kunnen opereren. Dus: het scheiden van financiële verantwoordelijkheden, het scheiden van beslissings- en budgettaire rollen, en tevens het vormgeven van inhoudelijk debat en het formaliseren van feedback, bijvoorbeeld tussen beleidsbepalers en uitvoerders.

Ook zal de omgang met moreel beladen vraagstukken een eigen organisatorische plek moeten krijgen. Dat kan door, in navolging van de Gemeente Amsterdam, een Bureau Integriteit voor de Rijksoverheid op te richten. Dat kan dienen als onafhankelijk 'meldpunt' voor ambtenaren; het kan bijdragen aan een 'morele cultuur' en aan de professionalisering van ambtelijk en politiek gedrag. Tenslotte zal het spel tussen politiek en ambtenarij evenwichtiger moeten worden vormgegeven, waarbij vooral ambtenaren zichtbaar worden gemaakt.

Op dit moment kunnen de affaires, die steeds vaker over (top)ambtenaren gaan, enkel in het debat tussen bewindslieden en kamerleden worden aangepakt. Leidinggevende ambtenaren kunnen niet ter verantwoording worden geroepen.

Dat heeft grote nadelen. In affaires als die rond het UWV kunnen betrokken uitvoeringsbazen geen formeel weerwoord geven, waardoor ministers te makkelijk in staat zijn om lastige of onwelwillige ambtenaren te offeren. In affaires als Jamby voelen topambtenaren geen prikkel om verdoezelingsoperaties tegen te gaan. Zoals 'hoor en wederhoor' in de journalistiek en de rechtszaal volstrekt gebruikelijk is, zo zullen we toe moeten naar politiek-ambtelijke hoor- en wederhoor. Dat moet snel gebeuren, voordat stoere politici in hun drift om problemen te beteugelen de problemen enkel verder vergroten.

Mirko Noordegraaf is als bestuurswetenschapper verbonden aan de Universiteit Utrecht; Brechtje Paardekooper is rijksambtenaar en coördinator van het GroenLinks AmbtenarenNetwerk.