De prijs voor het nieuws

Een Iraaks-Nederlands echtpaar probeert in Irak een onafhankelijke krant te ontwikkelen en Iraakse journalisten te leren wat onafhankelijke journalistiek inhoudt. Hoewel het oplopend geweld ook hen treft, zijn Ismael Zayer en Anneke van Ammelrooy niet van plan zich te laten wegjagen.

,,We hebben nog steeds geen bescherming'', zegt Anneke van Ammelrooy - zoals ze iedere email aan geïnteresseerden de afgelopen weken is geëindigd. Eind mei ontkwam haar Iraakse echtgenoot Ismael Zayer ternauwernood aan een poging hem te ontvoeren. Sindsdien trekken ze in Bagdad van het ene safe house naar het andere. Opnieuw klaagt ze dat de bezettingsautoriteiten, de Amerikanen dus, niets voor hen doen. Ze heeft ,,er genoeg van zich steeds maar te verbergen'', maar ook dit huis is niet meer zo veilig sinds ze mannen over de vloer heeft gehad om een satellietschotel aan de sluiten. Dus over een paar dagen zullen ze wel weer opnieuw verkassen. ,,We komen zo min mogelijk buiten, gaan via steeds wisselende routes op wisselende tijden naar de krant en ik draag buiten een abaja met hoofddoek'', somt ze de veiligheidsmaatregelen op.

Het leven is voor het journalistenechtpaar de laatste maanden wel heel avontuurlijk geweest, om het positief te stellen. Kort na de Amerikaanse inval vestigden ze zich in Bagdad, waar Zayer een groep mensen om zich heen verzamelde en deels met Amerikaanse hulp, deels eigen geld een nieuw dagblad begon, Al-Sabah, De Morgen. Vanwege zijn langjarige ervaring bij het internationaal-Arabische dagblad Al Hayat was iedereen het erover eens dat Zayer de hoofdredacteur moest worden van de nieuwe krant. De redactie is gevestigd in de gebouwen waar Saddams oudste zoon Oedai de scepter over zijn media-imperium zwaaide.

Zayer gaf in april nog een rondleiding in naar Iraakse standaard vrij sober ingerichte kantoor. ,,Hier stond een kast van een bureau van waarachter Oedai de hele dag iedereen uitschold. En hier vond ik een grote doos met de sigaren die hij de hele dag rookte.'' Saddams zoon zou het gebouw niet teruggekend hebben, met computers (met internetverbinding - ondenkbaar toen om de buitenwereld zo dichtbij te laten komen) en redactielokalen waar de leiding tussen de journalisten zat en overleg de hele dag mogelijk is. Maar ook de bewakers die met de kalasjnikov in de aanslag voortdurend over het dak liepen, en iedere beweging bij de poort en voor het gebouw in de gaten hielden zouden Oedai hebben verrast. In het Irak van zijn vader was, door het strenge bewind, veiligheid een vanzelfsprekend goed.

Maar Al-Sabah had niet alleen vrienden. Het blad deed het niet alleen beter dan de meeste concurrenten, velen verweten het een pro-Amerikaanse lijn. Zayer was immers door de Amerikanen ingevlogen, had de krant met hun hulp gestart en had een winstgevend advertentiecontract gesloten met de CPA, de bezettingsautoriteiten. Er waren enkele aanslagen geweest op het gebouw van de krant en ook hadden de mannen van de sjiitische heethoofd Moktada al-Sadr zich dreigend uitgelaten. Zayer reed alleen nog met lijfwacht Mahmoed (25, type kleerkast, met haar in staartje en pistool tussen de broekrand) en chauffeur Samia. Van Ammelrooy overwoog haar blonde haren te verven om minder op te vallen en ging alleen nog buitenshuis in gezelschap van haar chauffeur.

Zayer had van het begin af het plan de krant geheel onafhankelijk te maken, en zag zich door de aanslagen gedwongen daar haast mee te maken. Bovendien nam de Amerikaanse gouverneur Bremer in april een mediadecreet aan, waardoor Al Sabah in feite een overheidskrant werd. Na weken van zinderende vergaderingen waarbij de hele redactie vóór stemde, was De Nieuwe Morgen een feit, in een nieuw kantoor enkele straten verder. En terwijl de problemen met de drukpers werden opgelost, meldden zich op een vrijdagavond vier auto's voor huize Zayer, waar het stel woonde met drie kinderen uit een eerder huwelijk van Zayer.

,,Ik heb mijn leven aan mijn zoon te danken'', zegt Ismael Zayer via de telefoon in Bagdad. De 29-jarige Dhafer, die in Irak heeft moeten overleven toen zijn vader in het buitenland kritische artikelen over het bewind publiceerde, kon voorkomen dat Zayer in de politieauto werd geduwd. Daar zaten zijn lijfwacht en chauffeur al, geboeid. ,,Gelukkig werken ook bij killers de Iraakse trucs als: je kunt een hoofdredacteur toch niet afvoeren in zijn T-shirt en onderbroek'', zegt Van Ammelrooy daarover. Zayer mocht zich aankleden en belde met de minister van binnenlandse zaken, die de opdracht tot aanhouding zou hebben verleend. Toen die ontkennend terugbelde, waren de auto's inmiddels vertrokken. De lijken van lijfwacht en chauffeur zijn de volgende dag gevonden met kogels in hoofd en rug.

De daders zijn niet gepakt, maar Van Ammelrooy vermoedt ze in kringen van vooraanstaande oud-Baathleden. Vol cynisme vertelt ze hoe wel een man is opgepakt die het probeerde aan te leggen met één van de journalistes van de krant - op wie de lijfwacht ook een oogje had. De politiebrigadier suggereert dat het allemaal om een liefdeskwestie ging, schampert ze. Zayer stelt vast dat hij kwetsbaarder is sinds de band met de Amerikanen is verbroken en hij niet zoals veel andere kranten banden heeft met een politieke partij die voor zijn veiligheid kan zorgen.

,,Wij als krant hebben genoeg vijanden, en je weet niet waar.'' Niet alleen journalisten zijn doelwit, ontvoeringen van artsen en rijke Irakezen vormen een groot probleem, en bij de vele aanslagen is niemand zijn leven zeker. Naast gewelddadige moslim-extremisten en leden van Saddams Baathpartij hebben ook gewone criminelen bijna vrij spel. ,,Mijn land verkeert nu in één van de ergste periodes, het is een soort niemandsland,'' zegt Zayer.

De families van de twee vermoorde mannen boden onmiddellijk een nieuwe lijfwacht en chauffeur uit hun midden aan. Van Ammelrooy: ,,Ze zagen het als noodlot, nemen Ismael niets kwalijk''. Zayer wil niet nog meer leven in gevaar brengen. Hij heeft het aanbod afgeslagen. Wel denkt hij dat de dreiging tijdelijk wat verminderd is: ,,Voor een ontvoering is een hele voorbereiding nodig. Nu het mislukt is moeten ze weer van voren af aan beginnen.'' Bovendien hoopt hij zijn veiligheid te verhogen door een adviseursbaan aan te nemen bij de nieuwe Iraakse president Jawer, ondanks dat hierdoor zijn onafhankelijkheid opnieuw ter discussie komt.

Het echtpaar peinst er niet over om voorgoed te vertrekken, ondanks een onduidelijk schietpartij waarbij Zayer ongedeerd bleef en ondanks dat de drukker vorige week werd aangevallen. ,,Het is belangrijk om te blijven, als voorbeeld voor mijn collega's, met name voor de jongeren'', zegt Zayer. Van Ammelrooy organiseert volgende week een bijeenkomst over onafhankelijke journalistiek en zoekt fondsen om journalisten te trainen, bijvoorbeeld via stages bij kranten in het buitenland. ,,Want iedereen gaat door met z'n leven, ze proberen er het beste van te maken'', verklaart ze haar inzet.

Reikhalzend kijkt ze uit naar de dertigste juni, de dag waarop de Amerikanen de macht overdragen aan de nieuwe Iraakse interim-regering. ,,Die zal veel repressiever zijn dan de Amerikanen, die moordenaars oppakten maar na een bekentenis weer vrijlieten. Bij de vrijlating van gevangenen uit Aboe Ghraib zijn ook zware misdadigers losgelaten. Dat zal onder de nieuwe regering niet gebeuren. Die harde lijn hebben we nodig. Mensen werken nu niet samen met de politie omdat ze bang zijn voor de wraak van de misdadigers die zo weer op straat staan. Ik heb goede hoop dat dit straks allemaal verandert.''