Poëtisch kijkje in een Duitse mijn

Een maand bracht Jiska Rickels onder de grond door voor haar korte documentaire 'Untertage', waarmee ze een jaar geleden afstudeerde aan de Nederlandse Film en Televisie Academie. De film biedt een impressionistisch, bijna poëtisch kijkje in een Duitse mijn.

Geen aanklacht tegen het smerige en relatief gevaarlijke werk in de mijnen moest haar film worden. Jiska Rickels (1977) keek, toen ze een deel van haar opleiding volgde aan de filmacademie in München, rond in een mijn en werd getroffen door de curieuze schoonheid van het ondergrondse. Dat wilde ze in beeld brengen. Zonder tekst, interviews of aanvullende informatie neemt zij in 'Untertage' de kijker 1200 meter de diepte in voor een visueel avontuur in een duistere, fascinerende, voor velen onbekende wereld die doorgaans wordt geassocieerd met gevaar en uitbuiting.

Onwillekeurig maakte Rickels daarmee een afscheid in beeld van een industrietak die in Europa terrein verliest. In Lohberg-Osterfeld, het gebied waar ze filmde, worden achter elkaar mijnen gesloten. Rickels: ,,Nu zijn er nog tien, in 2010 zullen er nog vier open zijn.'' Maar om de historische waarde van haar beelden ging het Rickels niet. ,,Ik was gefascineerd door de visualiteit van de mijnschachten, de geluiden, de kameraadschap tussen de arbeiders.'' De mijnen zijn als vanouds een mannenbolwerk. ,,Er is maar één vrouw in de mijn: de heilige Barbara, beschermheilige van de mijnwerkers. Haar beeldje staat in een glaskoepel boven een lift, helemaal vies. We hebben haar wel gefilmd en iemand gevraagd haar schoon te maken maar het werd te kitscherig, het zit niet in de film. Je hoort de mijnwerkers wél over haar zingen, over hoe ze hen bijstaat in het donker en bij hun angsten. Het beeldje van Barbara staat er dan smerig bij, de werkers zijn erg gelovig.''

Om de kameraadschap te verbeelden tussen de mijnwerkers van allerlei nationaliteiten, koos Rickels ervoor van twee mannen een soort 'personages' te maken. We zien ze fris en energiek afdalen, hun werk doen, aan het eind van de dag in het rammelende ondergrondse treintje uitgeput dommelen en ten slotte, weer boven, hevig bezweet en bevuild samen onder de douche stappen. Rickels: ,,Het was moeilijk om de juiste mensen te vinden. Veel mannen wilden niet en we moesten iemand hebben met karakteristieke gezichtstrekken, die je ook nog herkent wanneer iedereen van top tot teen zwart is.''

Tijdens het Nederlands Filmfestival werd 'Untertage' bekroond met de Tuschinksi Award voor de beste NFTVA eindexamenfilm en de Prijs van de stad Utrecht voor aanstormend talent en genomineerd voor een Gouden Kalf.

Rickels smeedt in haar film op fascinerende wijze beelden van een bijna mystieke wereld onder het aardoppervlak aan een artificiële geluidsband: vrijwel geen enkel geluid is 'natuurlijk', alles is gecomponeerd, gemanipuleerd. Zo ontstaat een film die veel minder een realistische weergave dan een impressionistische schets wil zijn.

Wat vonden de mijnwerkers daarvan? ,,Ik was erg zenuwachtig toen ik ze de film liet zien'', zegt Rickels. ,,Maar ze waren heel enthousiast. Ze vonden het vooral bijzonder dat het geen technische bedrijfsfilm was geworden, daarvan zijn er natuurlijk veel gemaakt. Ik wilde weten of ze het een eerlijke film vonden. Ja ja, zeiden ze, alleen ziet het werk er smeriger en gevaarlijker uit dan je je realiseert wanneer je beneden bezig bent. Maar ook veel spannender.''

Rickels heeft nog plannen genoeg. 'Untertage' wordt het eerste deel van een vierluik over mensen die werken met aarde, licht, water en vuur. ,,Nu ben ik bezig met water. Gisteren ben ik mee geweest op een boot om te kijken of ik zeeziek word. Het volgende deel gaat over krabvissers in Alaska.''