Notities rond de vadermoord op Den Uyl

Een week na de val van het ongelukskabinet-Van Agt/Den Uyl (1981-82) begingen diens kroonprinsen bijna een vadermoord op Joop den Uyl. Tijdens een nachtelijk beraad op het ministerie van volkshuisvesting, waar Marcel van Dam huisde, zegden ze hem de wacht aan, omdat ze vreesden dat er met hem als partijleider van regeren niets meer zou komen.

Al jaren gaat het apocrieve verhaal dat Van Dam op enig moment zei: 'Joop, we staan allemaal achter je', waarna buiten drie keer een haan kraaide. Dat verhaal kan in zoverre kloppen dat er rond de barakken aan de Haagse Van Alkemadelaan waarin het ministerie was gevestigd, kippen en hanen scharrelden.

Het tv-programma Andere Tijden leek drie jaar terug in een reconstructie van de nacht het andere deel te bevestigen. Van Dam beschreef daarin het beraad als 'buitengewoon kameraadschappelijk'. Bij nader inzien een misleidende term, omdat zij in de linkse politieke wereld niet uitsluit dat het er keihard aan is toegegaan. Andere kroonprinsen, Jos van Kemenade en Ed van Thijn, gaven overigens direct toe dat zij Joop de wacht hadden aangezegd. Van Thijn noemde dat zelfs 'bijna een vadermoord'. Volgens de kroonprinsen zei Den Uyl tijdens de sessie weinig, maakte hij aantekeningen en zei hij dat hij erover zou nadenken.

Een van de programmakers, de historicus Paul Ruigrok, heeft onlangs inzage gekregen in de notities die de PvdA-leider destijds maakte. Hij doet daarvan verslag in het historische tijdschrift Nieuwste Tijd. Daaruit blijkt dat Den Uyl die nacht, voor het eerst in groter gezelschap, zijn voorkeur uitsprak voor FNV-voorzitter Wim Kok. Bij de reconstructie in 2001 kon niemand zich herinneren dat die naam is gevallen, maar de aantekeningen laten nauwelijks ruimte voor twijfel. 'dU: jullie willen dus horen over de opvolging. 1. voorkeur Wim Kok. 2. als ik het niet doe: rotzooi.' Daarop kwamen de anderen weer aan het woord. Ze spraken bijna allen een voorkeur uit voor André van der Louw, in die dagen nog zeer populair in de PvdA, geroemd als een bindende figuur met werfkracht op de kiezers. Hoewel geen fan sprak ook Max van der Stoel zich voor hem uit: 'Kok kan niet, dan toch maar André.'

Den Uyl zei daarna dat de opvolging, mocht het zo ver komen, een zaak was van het congres, niet van een klein groepje aan de top. Van Dam en Van Thijn dachten daar anders over: 'Wij maken dat uit, wij besluiten dat hier. Jij moet je opvolging vaststellen, dan is er geen keus meer voor de partij.' Den Uyl was over deze houding furieus. De conclusies die hij daags daarna noteerde, luiden: 1. De club is van zichzelf vervuld, niet van de toekomst van de partij. 2. Van der Louw is ponteneurderig, ouderwets en van zichzelf geobsedeerd. 3. Geen vertrouwen meer in Den Uyl. 4. Volstrekte negatie van elke democratische spelregel: 'wij maken het uit'.

Wat opvalt, is dat Den Uyl zichzelf aanduidt als 'Den Uyl'. Dit was hij gewoon. Niet alleen schrijvend, ook sprekend maakte hij een onderscheid tussen zichzelf als persoon en als publieke figuur. Dat Kok in de notitie voorkomt, bewijst nog niet dat Den Uyl zijn naam die nacht heeft laten vallen. Volgens de historicus is het mogelijk dat hij zijn voorkeur minder bondig heeft uitgesproken dan de aantekeningen suggereren. De kroonprinsen kunnen zijn woorden dus anders hebben opgevat. Een tweede mogelijkheid is dat zij de naam van Kok hebben verdrongen. Ruigrok: 'Slecht nieuws wil nog wel eens vergeten worden'.

Hij ziet als derde mogelijkheid dat de kroonprinsen de woede en gekrenktheid van Den Uyl niet hebben onderkend en naderhand gêne voelden. Zijn dochter, het kamerlid Saskia Noorman-Den Uyl, vertelde aan de historicus: 'Hij was erg aangeslagen, voelde het als een dolkstoot in de rug.' Een vierde mogelijkheid kan zijn dat de kroonprinsen Kok als outsider volkomen kansloos achtten en Den Uyls voorkeur daarom niet serieus namen. Hoe dan ook hebben zij hun politieke leider destijds onderschat: hij stapte niet op. Dat gebeurde vier jaar later. Wim Kok was zijn opvolger.

De tien bekendste kroonprins(ess)en in de politiek die nimmer de kroon veroverden:

1 André van der Louw (PvdA)

2 Elco Brinkman (CDA)

3 Ad Melkert (PvdA)

4 Tineke Lodders (CDA)

5 Jos van Kemenade (PvdA)

6 Neelie Kroes (VVD)

7 Ed van Thijn (PvdA)

8 Frank de Grave (VVD)

9 Marcel van Dam (PvdA)

10 Loek Hermans (VVD)

Reacties? parlement@trouw.nl