Gemeente op zijspoor bij integratiebeleid

Het kabinet vergroot de greep op het integratiebeleid door de regietaken van de gemeente in te perken. Maar diezelfde gemeenten krijgen straks de knelpunten op hun bord. Het wordt tijd dat de spilpositie van de gemeente weer wordt erkend.

Nederland discussieert zich krom over hoofddoekjes, zwarte en witte scholen en geïmporteerde huwelijkskandidaten. De VVD trekt de discussie over integratie weer naar zich toe. Andere partijen volgen. Het kabinet heeft de koers ingezet met een 'Integratiebeleid Nieuwe Stijl'.

De tendens is duidelijk. Aan nieuwkomers worden strengere eisen gesteld; inburgering en taal krijgen prioriteit; en dat 'allochtonen de verkeerde lijstjes aanvoeren' (CDA'er Verhagen) is een motief voor beleidsaanpassingen in de sociale zekerheid, het onderwijs en de volkshuisvesting. Gemeenten moeten fors op hun regietaken inleveren. Onderwerpen als de vermindering van onderwijsachterstanden en inburgering worden veel meer rechtstreeks een zaak van het kabinet aan de ene kant en schoolbesturen en individuele inburgeraars aan de andere kant. Voor gemeenten resteren informatie en handhaving.

Het lijkt erop dat het kabinet zo een echte beleidsdoorbraak nastreeft. Integratiebeleid lag tot nu toe vooral bij het lokale bestuur. Daar kreeg de multiculturele samenleving haar gezicht. Haagse beleidsveranderingen maakten vaak een zachte landing op lokale niveau. Sommige veranderingen blonken uit in schijn, zoals de naamswijzigingen van het onderwijs in eigen taal en cultuur, later het onderwijs in allochtone levende talen. Pas de huidige minister van onderwijs maakt er dit jaar echt een einde aan.

Met de ingrepen van nu lijkt het kabinet, met minister Verdonk voorop, voorbij te paraderen aan het bestuurlijke verschijnsel van de centralisatieparadox. Wanneer het kabinet de lijnen strakker vanuit het centrum wil bepalen, wordt het tegelijk afhankelijker van de informatie en medewerking vanuit de gemeenten. Het rijk mag dan sturen met regels en geld, maar gemeenten kunnen informatie achterhouden, risicomijdend gedrag vertonen, of gewoon niet meewerken.

De weerstand is al duidelijk hoorbaar. De weigering van een aantal steden om uitgeprocedeerde asielzoekers uit te zetten is een signaal tegen de inperking van de gemeentelijke regierol. Ook zitten veel gemeenten niet te wachten om straks met de handen op de rug hun reserves te moeten aanspreken voor duur uitvallende inburgeringsprogramma's. En dan hebben we het nog niet over de moeilijke opgave voor gemeenten om krachtig te sturen bij het tegengaan van segregatie in het onderwijs en de volkshuisvesting. Terecht wees de commissie-Blok op het belang hiervan, alleen zijn de gemeenten daarbij nogal afhankelijk van andere machtige partijen.

Nog andere problemen raken rechtstreeks aan de kwaliteit van de beleidsuitvoering. Neem weer de inburgering. De gemeenten krijgen de knelpunten op hun bord. Vele nieuwkomers zullen volstrekt onbekend zijn met de weg richting inburgeringscursus in Nederland. Zelfs bij optimistische scenario's is nog niet duidelijk hoe gemeenten hun taken moeten vervullen. Dan hebben we het niet eens over de knelpunten bij de inburgeringslessen in de herkomstlanden.

Het zijn geen bezwaren uit gemeenten met een andere politieke meerderheid dan het kabinet. De VNG uitte deze week scherpe kritiek en de knelpunten zijn onlangs op een congres in Leiden over inburgering nieuwe stijl ook genoemd door de projectleider van het Frontoffice Inburgering, een door het rijk ingestelde organisatie die de gemeenten 'als regisseur van de inburgering moet ondersteunen bij het verbeteren van de uitvoering van het inburgeringsproces'. De huidige centraliserende kabinetskoers zet de missie in een ander daglicht.

Bagatellisering van deze problemen is onverantwoord. De grote vraag is dan ook of Den Haag deze problemen bij het integratiebeleid echt serieus neemt. Dat is niet: lippendienst doen aan de zogenaamde spilpositie van gemeenten in ministeriële toespraken voor lokaal gehoor. Als van zo'n positie sprake is, dan moet die ook duidelijk en solide zijn vormgegeven, zodat het lokale bestuur de in jaren opgebouwde ervaring kan blijven inzetten.

De partijen in de Tweede Kamer buigen zich uitvoerig over het nieuwe integratiebeleid. Zij moeten zich ook de risico's bij de beperking van de gemeentelijke regierol aantrekken. Hiermee kan de Kamer laten zien dat zij zich niet alleen bekommert om het beleid, maar ook om de uitvoering.