Europa moet beter zijn best doen

Europa moet in 2010 'de meest dynamische economie ter wereld' zijn. Dat spraken de Europese regeringsleiders vier jaar geleden af in Lissabon. Onderzoek en innovatie moeten zorgen voor een jaarlijkse groei van 3 procent en 20 miljoen nieuwe banen. Maar die ambitieuze doelen raken alleen maar verder uit het zicht. Vandaag en morgen bespreken Europa's leiders in Brussel de stand van zaken.

Gaan vrijwel onzichtbare deeltjes de Europese economie redden? Europa kan de Verenigde Staten en Azië nauwelijks bijbenen in onderzoek en innovatie. Maar in de nano-technologie, de kunst om met heel kleine deeltjes nieuwe stoffen en producten te maken, kan Europa volgens velen wel degelijk een woordje meespreken.

Het knutselen met moleculen en zelfs atomen, kan een hoge vlucht nemen, verwacht Ottilia Saxl, de topvrouw van het Institute of Nanotechnology in het Schotse Edinburgh. Saxl vertelt bevlogen over haar werkterrein. ,,Nano-deeltjes zijn misschien klein, maar de mogelijkheden zijn enorm. Dit wordt een economisch bonanza.''

De minideeltjes kunnen straks gebruikt worden voor robot-chirurgie, nieuw voedsel, slimme verf, supersterke vezels en kunststoffen die elektriciteit geleiden. Ook elektronisch papier, een vervanging voor de bestaande platte beeldschermen en displays, wordt al gemaakt. Lichtsterk, met veel contrast en zeer energiezuinig. ,,De markt voor displays is nu ongeveer 40 tot 50 miljard euro, wereldwijd'', zegt David Corr, de technologie-chef van het Ierse bedrijfje Ntera, dat elektronisch papier maakt. ,,Maar als ons product papier echt gaat vervangen, dan is daar geen bedrag op te plakken.''

Nanotechnologie is ook een lieveling van de Europese Commissie. ,,Dit is de business van de toekomst'', zegt Ezio Andreta, directeur nanotechnologie bij het directoraat-generaal onderzoek van de commissie. Andreta's baas, eurocommissaris Philippe Busquin, is enthousiast, ook vanwege de duurzame belofte. ,,Met nanotechnologie is minder materiaal nodig en het energiegebruik kan omlaag.''

Het mooiste is nog wel dat op dit gebied Europa niet achterloopt. In de biotechnologie is dat wel het geval, ook vanwege bezwaren tegen genetische manipulatie. En de voorsprong van de VS in de defensie-industrie, die traditioneel veel nieuwe technologie oplevert, is helemaal enorm. In de nanotechnologie daarentegen doet de Europese Unie meer wetenschappelijk onderzoek dan dan de VS, er wordt meer geïnvesteerd en het aantal patenten is vrijwel even hoog. Maar patenteren blijft een omslachtige kwestie in de EU, vooral vanwege de vele officiële talen. Onlangs kon de ministerraad het weer niet eens worden over een uniform europatent. De onderhandelingen slepen zich al twee jaar voort.

Voorzitter Jacques Schraven van de Nederlandse werkgeversorganisatie VNO-NCW ergert zich groen en geel. ,,Beschamend'', vindt hij het gedoe rond het patent. Dat is overigens maar een van de problemen waar bedrijven die iets nieuws doen tegen aanlopen. ,,Het innovatieklimaat in Europa is niet goed'', zegt Schraven. Verbeteren van dit klimaat is een van de belangrijkste doelstellingen van de Europese Commissie.

In 2010 moet de EU immers 's werelds meest concurrerende economie zijn, met ten minste 3 procent groei per jaar en 60 procent arbeidsparticipatie, wat vele miljoenen banen moet opleveren. Zonder een toppositie in onderzoek en ontwikkeling lukt dat zeker niet. De uitgaven voor onderzoek en ontwikkeling moeten daarom omhoog naar 3 procent van het Europees nationaal inkomen, nu is dat nog minder dan 2 procent. Vooral bedrijven lopen achter bij de Europese doelstellingen. Ze investeren wel in onderzoek, maar doen dat meestal niet in de EU.

Voor onderzoekers zijn de VS nog altijd het walhalla. Circa 85000 Europese onderzoekers werken daar op dit moment. Niet alleen vanwege de betere betaling, maar ook omdat ze daar meer ruimte krijgen om onderzoek te doen, plus de nodige ondersteuning. In Europa kiezen ondertussen steeds minder jongeren voor een technische opleiding. Vooral het aantal vrouwelijke techneuten en onderzoekers blijft achter.

Het slechte onderzoeksklimaat is maar een van Europa's problemen. Op vrijwel alle fronten scoort de Europese economie structureel slechter dan de VS. De Amerikanen zijn productiever, ze hebben vaker een baan en ze blijven langer werken. Ze beginnen veel vaker een eigen bedrijf en zijn minder bang om failliet te gaan. Ook Japan doet het op een aantal punten beter dan de EU. Andere landen, vooral China en India, zijn sterk in opkomst.

De vraag is of Europa nog moet willen concurreren met de VS en Azië. Waarom laten we ons eigenlijk gek maken met al die harde economische doelstellingen? ,,Lissabon is nodig om de Europese verzorgingsstaat, die onder druk staat door vergrijzing, immigratie en het grensoverschrijdend kapitaal, op peil te houden'', zegt staatssecretaris Atzo Nicolaï van Europese zaken. Ook Schraven benadrukt het belang van een sterke economische groei voor de samenleving. ,,Alleen een economisch sterk Europa kan een sociaal Europa zijn.''

Nederland heeft op dit moment de laagste economische groei van Europa. ,,Dat is ernstig'', zegt Schraven. En de oplossing heeft hij ook bij de hand. ,,De Nederlandse werknemers moeten meer werken, harder en langer.'' Dit ,,economisch simplisme'' stuit CNV-voorzitter Doekle Terpstra tegen de borst. Hij vindt dat de economische doelstellingen het sociale niet mogen overheersen. ,,Sociale en economische aspecten zijn onlosmakelijk met elkaar verbonden. Wat Schraven wil, leidt tot verschraling van onze samenleving. Daarmee spannen we het paard achter de wagen.'' Bovendien kan sociale hervorming ook tot economische groei leiden, net als aan het einde van de negentiende eeuw. De eerste sociale wetten die toen werden aangenomen, zoals tegen kinderarbeid, dwongen bedrijven om efficiënter te produceren.

Bij de nieuwste productiemethoden komt de zorg voor de werknemers ook alweer om de hoek kijken. De risico's van nanotechnologie voor degenen die ermee werken zijn nog onvoldoende in kaart gebracht, erkennen zelfs de enthousiastelingen. Lucas Reijnders, hoogleraar milieukunde aan de Universiteit van Amsterdam, waarschuwt voor de gevaren. ,,Het inademen van nano-deeltjes kan ongezond zijn. Daarom moeten we de blootstelling eraan in werkplaatsen zoveel mogelijk beperken.''

Het gebruik van chemische stoffen wordt al aan banden gelegd. De Europese Unie wil dat bedrijven van ten minste 90000 stoffen duidelijk maken of ze die gebruiken en in welke mate. Het bedrijfsleven verzet zich hevig tegen deze maatregel, omdat het werken zo veel te lastig zou worden.

Luc Vansteenkiste, Schravens Vlaamse collega-werkgeversvoorzitter, hekelt het ,,wantrouwen'' ten opzichte van de bedrijven. ,,Dit vermoordt de innovatie.'' En dat geldt wat hem betreft ook voor het verbod in de EU op het gebruik van genetisch gemodificeerde organismen. ,,We moeten het geloof in de toekomst versterken, niet de angst.'' En als er toch iets misgaat? ,,Ach, af en toe een kleine vergissing is onderdeel van het economisch proces'', wimpelt Vansteenkiste de bezwaren weg.

Ook de werkgevers in de nieuwe lidstaten hebben behoefte aan vrijheid om zaken te doen. ,,Ik kom uit een land waar de staat alles bepaalde'', zegt de Poolse werkgeversvoorzitter Henryka Bochniarz. ,,Daardoor weet ik wat wel en niet werkt.'' Volgens Bochniarz moet Polen het vooral hebben van de nieuwe, kleine bedrijven, die ook naar het Westen exporteren. ,,De export naar Nederland is vorig jaar met 30 procent gestegen, naar Duitsland met 20 procent. En dat zijn moderne producten, geen aardappelen en steenkolen.''

De problemen waar deze bedrijven tegen aanlopen zijn bureaucratie en gebrek aan kapitaal. ,,Daarom moeten we verder dereguleren en de belastingen verlagen. Speciale subsidies voor innovatie zijn niet nodig, want die gaan toch maar naar de grote bedrijven. Die hebben betere ingangen bij de subsidieverstrekkers.''

De roep om lagere lasten is alomtegenwoordig in het Europese bedrijfsleven. En die lasten zijn hier inderdaad hoger dan in de VS. Maar de bedrijven kunnen ook wel eens naar hun eigen mentaliteit kijken, meent Pierre Bismuth, verantwoordelijk voor personeelszaken bij Schlumberger, een technisch bedrijf in de olie-industrie met wereldwijd 50000 medewerkers. ,,Er is geen grens aan de mogelijkheden van van onderzoekers, als je ze maar goed behandelt'', zegt Bismuth. Hij hekelt het korte-termijndenken van veel bedrijven. ,,Onderzoek en ontwikkeling mogen nooit lijden onder economische tegenspoed. Voor een technologiebedrijf is innovatie belangrijker dan snelle winst.''

Ondertussen groeit de Europese achterstand in onderzoek en ontwikkeling alleen maar. Is het nog wel realistisch om te verwachten dat Europa in 2010 de meest dynamische economie ter wereld is? Nee, meent VNO-medewerker Joost van Iersel. ,,Lissabon is dood. De lidstaten durven elkaar niet de maat te nemen.''

Nicolaï wil Lissabon nog niet dood verklaren, maar het scheelt niet veel. ,,Lissabon is een heel ambitieuze strategie en het schiet niet op. Als we op deze manier doorgaan, kunnen we die hele strategie straks bijzetten in een praalgraf van Europese onmacht.'' Over het grafschrift heeft Nicolaï al nagedacht: ,,Hier ligt een baby met vijftien ouders, die als wees gestorven is.''