Menselijke sporen in de natuur

Het kwetsbare niemandsland, waarin de mens als vreemdeling figureert, is het thema van de landschapsfoto's van Anja de Jong. In de periode 1992-2001 bezocht ze wereldwijd gebieden, waar nog niet duidelijk is wie de overhand gaat krijgen: mens of natuur.

Afgaand op de foto's die Anja de Jong heeft gemaakt in Antarctica, Namibië en Costa Rica, waren het prachtige reizen. Maar de omstandigheden waren vaak bar en boos. ,,Je kunt je kleden op kou, maar fotograferen met handschoenen gaat niet. Op Antarctica waren mijn handen een en al kloven.'' Nog meer afzien was het tijdens de reis naar de tropische regenwouden van Costa Rica. Door de hoge luchtvochtigheid was het sjouwen met de zware camera haast niet vol te houden. Maar wat haar daar vooral zwaar viel was dat je nooit verder kunt kijken dan een paar meter. Het regenwoud omsluit je, kent geen verte en geen diepte en de hemel bestaat uit een bladerdek. ,,Ik hou van de horizon en die heb ik daar zo vreselijk gemist.''

De meest extreme gebieden van de wereld heeft Anja de Jong (1957, Scheveningen) in de periode 1992-2001 bezocht. Ze trok naar het warme tot extreemwarme Namibië, Porto Rico en Costa Rica, naar de hoogtegebieden La Palma en Hawaï en naar de koude tot extreemkoude oorden IJsland, Spitsbergen en Antarctica. Met een grootformaat camera en in zwartwit legde ze zestig plekken vast, waar nog sprake is van een wankel evenwicht tussen de oorspronkelijke, ongerepte natuur en het door menselijk ingrijpen gevormde cultuurlandschap. Met de tentoonstelling Borderland in het Fotomuseum Den Haag en een boek sluit ze dit fotografische onderzoek af.

Twaalf jaar was ze bezig met dit project. ,,Alleen het voorbereiden van mijn reis naar Antarctica heeft al 2,5 jaar geduurd. Een groot aantal landen heeft daar een onderzoekspost. Nederland niet en dat maakte het extra gecompliceerd. Niemand zit op je te wachten, omdat je de plek van een wetenschapper inneemt.'' Uiteindelijk kon ze met een Argentijnse expeditie vanuit Buenos Aires mee op een ijsbreker. De terugreis was met een Duits toeristenschip. Toen ze daar na een wekenlang verblijf op Antarctica aan boord stapte, onderging ze een soort cultuurschok. ,,De toeristen op hun beurt zagen mij en de twee wetenschappers met wie ik terugreisde, als inboorlingen.''

Antarctica is volgens De Jong het meest extreme continent waarop de mens vat probeert te krijgen. Sinds James Cook in 1773 als eerste de zuidpoolcirkel passeerde, zijn vele expedities hem gevolgd. Na de ontdekkingsreizigers kwamen de wetenschappers. Tegenwoordig telt dit continent 65 permanente onderzoeksstations. De meeste zijn overbevolkt met als gevolg dat wetenschappers zelfs in tentjes overnachten. Wat in Antarctica nog in beperkte mate speelt, maar op Spitsbergen inmiddels een serieus probleem is, is het afval. ,,Natuurlijk doet iedereen zijn best om de omgeving zo min mogelijk te vervuilen. Maar vooral op Spitsbergen lag er overal al zoveel troep. De Russen doen daar veel aan mijnbouw en zijn de grootste vervuilers. Daar staan al zoveel oude installaties weg te roesten. Dat noemen ze dan met een mooi woord industriële archeologie.''

Aanvankelijk fotografeerde Anja de Jong vooral binnenruimte. Gaandeweg werd haar dat te eng. ,Ik kreeg behoefte aan steeds meer ruimte en dat zag je ook terug in mijn foto's.'' Dat proces kwam in een stroomversnelling na het overlijden van haar vader en een aantal vrienden. ,,Hun doodsoorzaak leek te passen in het beeld van de westerse welvaartsziekten. Dat zette me aan het denken over hoe we hier in Nederland leven, over het verband tussen ziekte, welvaart en milieubesef en de verschillen tussen cultuur en natuur.'' Ze ging op zoek naar landschappen in de wereld waar de strijd tussen mens en natuur om het 'bezit' van het land nog voortduurt en de uitkomst onzeker is. De voorwaarden waaraan de gebieden moesten voldoen waren dat ze bereikbaar moesten zijn en dat er voldoende bewegingsvrijheid was voor een alleenreizende vrouw met grote camera.

Op sommige van haar foto's lijkt er nog sprake van ongerepte oernatuur en moet je heel goed kijken om de menselijke sporen te ontdekken. Haar ervaring is dat veel Nederlanders het verleerd zijn om menselijke ingrepen in de natuur te zien. ,Dat komt doordat er hier geen echte natuur meer bestaat. Wat wij als natuurgebied beschouwen, is cultuurlandschap.'' Tijdens haar reizen bleek dat niet alleen de Nederlander onbekend is met ongerepte natuur. ,,Een groot deel van de bezoekende vreemdelingen beschouwt de natuur slechts als decor, een naar wens te betreden landschap'', schrijft ze in haar boek The Borderland Project. ,,De jonge Italiaanse toerist op Spitsbergen, die bij aankomst meteen een ijsbeer wenste te zien en daartoe terstond een helikopter met piloot huurde, of de verbolgen Amerikaanse dames op leeftijd die absoluut niet begrepen waarom het personeel van het cruiseschip hen die dag bij zware storm niet in het zuidpoolgebied aan wal had willen zetten, waren beslist geen uitzondering.''

Gaandeweg is ze steeds 'somberder' geworden, vertelt ze. ,,Het was erger dan ik me van te voren had bedacht. Je gaat je afvragen wat de zin is van menselijk ingrijpen in de natuur. Op Antarctica lijkt het nauwelijks nog te gaan om economische motieven of de wetenschap. Al die landen zitten daar naar mijn mening vooral uit politieke overwegingen.'' In haar boek schrijft De Jong: ,,De vreemdeling gedraagt zich als kolonist op zoek naar rendement, als wetenschapper op zoek naar kennis of als toerist op zoek naar avontuur. Welk recht heeft die vreemdeling hier eigenlijk?''

Anja de Jong speelt nu al met de gedachte om over tien jaar terug te gaan om te kijken wie er gewonnen heeft: mens of natuur. ,,Ik weet dat er hier en daar sinds mijn vertrek al weer dingen zijn bijgebouwd.'' Ze is zich ervan bewust dat haar foto's en boek ook kunnen bijdragen tot een verdere opmars van de mens in deze kwetsbare gebieden. ,,Het gevaar van mijn project is dat mensen er juist naar toe willen. Dat voelt heel erg dubbel.''