Artikel 23 op de helling

De vrijheid van onderwijs is aan revisie toe. Onderwijssocioloog Sjoerd Karsten vindt dat de grondwet de stichting van scholen die niet aan de waarden van de Nederlandse samenleving voldoen zou moeten bemoeilijken. Hoogleraar onderwijsrecht Paul Zoontjes acht het tijd voor aanpassing van artikel 23.

Leg in de grondwet vast dat scholen leerlingen niet kunnen selecteren naar inkomen of etniciteit. Dat zegt onderwijssocioloog Sjoerd Karsten, die voor de Partij van de Arbeid een onderwijsnotitie schreef. Volgende week discussieert de PvdA over onderwijs, ook over het gewraakte artikel 23 van de grondwet. ,,Zij die voor volledige afschaffing zijn hebben doorgaans geen verstand van onderwijs.''

In opdracht van de Wiardi Beckmanstichting, de denktank van de Partij van de Arbeid, stelden onderwijssociologen Sjoerd Karsten en Wim Meijnen van de Universiteit van Amsterdam een achttal dilemma's op over het onderwijs. Op 27 maart debatteert de partij tijdens de onderwijsconferentie in Zwolle-dit om de 'neo-liberalen' (het gelijkheidsdenken is achterhaald) en de ouderwetse socialisten (gelijke kansen voor iedereen) te laten duelleren.

Karsten (55) is 'slapend lid' van de PvdA. ,,Maar de partij weet je altijd te vinden zodra je weer even in het nieuws bent geweest. Overigens was ik een paar weken geleden ook op bezoek bij het CDA, en daar gaf ik dezelfde adviezen.'' Zoals: denk eens na over artikel 23 van de grondwet. De koudwatervrees om te tornen aan dat artikel, waarin de vrijheid van onderwijs sinds 1917 is gewaarborgd, is groot. Karsten: ,,Vooral bij het CDA, maar ook bij andere partijen. Spreek je bestuursleden of schoolleiders uit het bijzonder onderwijs, dan zijn zij veel meer uitgesproken: het mag best anders.'' Gaat het om afschaffen van het complete artikel, dan vind je de voorstanders vooral buiten het onderwijs, links van het midden. ,,En dat zijn niet altijd degenen die er verstand van hebben. Want als je alleen openbaar onderwijs overhoudt heb je niet per se het beste onderwijs. Bovendien heb je dan geen concurrentie-drang meer, en dat is heel slecht voor de kwaliteit.''

Dat de vrijheid van onderwijs de keuzevrijheid van ouders waarborgt vindt Karsten een groot goed. Het zijn met name de besturen die nog hechten aan het opschrift 'rooms-katholiek' of 'protestants-christelijk'. Ouders kiezen voor een goede school, liefst zo dichtbij mogelijk, in een aardig gebouw. ,,Zij kiezen als de moderne consument'', zegt Karsten. ,,Daar schuilt echter ook het gevaar: dat witte, goed opgeleide ouders de mogelijkheid hebben om kwaliteit te kopen.'' De witte vlucht van ouders naar andere wijken, of zelfs andere gemeenten, met niet-zwarte scholen is al een feit, en ook de behoefte aan particuliere scholen groeit. Karsten vreest voor een totale tweedeling tussen de kansarme, allochtone groep en de overwegend witte, hoger opgeleiden.

Om dit tegen te gaan en om de wet meer aan te laten sluiten aan de realiteit verwijst hij naar de Duitse federale grondwet. Daar staat expliciet vermeld dat scholen leerlingen niet naar inkomen mogen toelaten. Karsten: ,,In onze grondwet moet daarover een regeltje worden ingevoegd: dat bijzondere scholen hun leerlingen niet kunnen schiften naar inkomen of etnische afkomst.''

Dan ondervang je meteen ook het probleem dat de paar bijzondere scholen die leerlingen de toegang weigeren op grond van geloof, iedere juridische grond ontnomen wordt, voegt Karsten er aan toe. Om daar weer aan toe te voegen dat dat er maar weinig zijn, in weerwil van de berichten van linkse zijde dat die scholen de segregatie in de weg staan. Dat is echt het probleem niet, benadrukt hij. Zo'n extra regel kan het ontstaan van mono-etnische (witte, Turkse, Marokkaanse) scholen tegengaan, evenals de komst van elite-scholen.

Voor de onderwijssocioloog is dat de belangrijkste drijfveer om 'te tornen' aan artikel 23. Voor de VVD en andere partijen gaat het om het islamitisch onderwijs. Dat is op dit moment de grote groeier binnen het bijzonder onderwijs, en daar wil men paal en perk aan stellen middels '23'. Hoeft niet, zegt Karsten. ,,Er zijn genoeg mechanieken in het systeem om de kwaliteit en het democratisch gehalte van de scholen te controleren. Dat heeft de onderwijsinspectie, na een eerste flutonderzoek, dan ook gedaan. Alleen: hoe deugdelijk is het onderwijs werkelijk? Als er iets over het jodendom wordt verteld, hebben ze dan enig idee waar je het over hebt, of kijken leerlingen je glazig aan?'' De crux zit hem in de besturen, zegt Karsten. ,,Daar zitten degenen die afwijken van de mainstream, het normen en waardenpatroon zoals we dat kennen in Nederland.''

Voor de aanpak van radicale schoolbestuurders of ondeugdelijke scholen hoeft de grondwet niet veranderd te worden. Wel moeten allochtone ouders worden aangesproken op hun keuze. ,,Ze doen er beter aan om hun kind niet op zo'n aparte school te doen.'' En Karsten zou graag zien dat het rijk gemeenten dwingt om iets te doen aan segregatie, in plaats van net als minister Van der Hoeven de ontwikkelingen te accepteren. ,,Er zijn nog teveel gemeenten die het laten zoals het is, terwijl dat niet hoeft. Kijk naar stadsdeel Zeeburg in Amsterdam. Daar is een uitpuilende witte school en een noodlijdende zwarte school ontstaan in dezelfde buurt. Nu is het plan dat scholen samen de intake van ouders doen, waarbij ze ouders duidelijk maken dat er meer scholen te kiezen zijn. Ook allochtone ouders hebben de neiging om in hun eigen kring te blijven, en dat mogen GroenLinksers die vooral sneren over de 'witte vlucht' zich wel eens bedenken, zegt Karsten fel.