Nog steeds een land in angst

Acht jaar na de burgeroorlog staat Guatemala voor een belangrijke beslissing in de strijd tegen de straffeloosheid. Het congres stemt over een internationale commissie die de rechtsgang moet begeleiden.

GUATEMALA-STAD - Doña Carmen weet wie haar man heeft vermoord. Tijdens de dictatuur had de dader een goede positie. Nog ziet ze hem omringd door militairen het erf opkomen om haar man mee te nemen. Twee dagen later vond ze hem terug, vastgebonden aan een boom, naakt en met een afgehakt gezicht. Meer dan 20 jaar later woont de moordenaar van haar man nog steeds in het dorp. Doña Carmen ziet hem regelmatig en weet waar hij woont. Toch doet ze geen aangifte. ,,Ik ben bang dat hij erachter komt en dat ze dan mijn zoon ook vermoorden. Zijn kinderen zijn net zo slecht als hij.''

In heel Guatemala zijn tienduizenden weduwen als Doña Carmen. De vredesakkoorden van 1996 maakten een einde aan 36 jaar burgeroorlog, maar niet aan de straffeloosheid. Veel nabestaanden van de naar schatting 200000 slachtoffers van militair geweld, voor het overgrote deel Indianen, leven nog steeds in angst. De rechtspraak stagneert. Rechters en advocaten worden bedreigd en omgekocht door dezelfde figuren die vroeger de macht hadden en die alles te verliezen hebben bij een eerlijk proces. In een vorige week gepubliceerd rapport van de Guatemalteekse organisaties voor de mensenrechten blijkt het aantal aanslagen op advocaten, vakbondsleiders, rechters en journalisten te zijn toegenomen van 12 in 1999 tot 117 in 2003.

De chronische straffeloosheid was voor dezelfde organisaties reden om de hulp in te roepen van de internationale gemeenschap. De Verenigde Naties antwoordden met de oprichting van een commissie die onderzoek moet doen naar schendingen van mensenrechten, clandestiene bendes en alle ondergrondse krachten die de opbouw van de rechtsstaat saboteren (afgekort: Ciciacs).

,,De commissie zal op basis van het onderzoek advies geven aan het openbaar ministerie, en zo nodig optreden als openbaar aanklager'', zegt Patrick Gavingan, die voor de VN bezig is met de voorbereidingen. Juristen spreken van een 'nieuwe en unieke vorm van internationale justitie' -een alternatief voor de internationale tribunalen dat, als het werkt, ook in andere landen zou worden toegepast. Gavingan verwacht in de toekomst 20 tot 30 mensen in Guatemala te stationeren. Het jaarlijks budget zal rond de

10 miljoen dollar bedragen.

Maar eerst moet de Guatemalteekse politiek akkoord gaan met de internationale commissie. De nieuwe regering van Oscar Berger, die in januari aantrad, zegt positief te staan tegenover de Ciciacs. De conservatieve president doet er alles aan om de indruk te wekken dat er in Guatemala een andere wind waait na de vier verloren jaren van Alfonso Portillo, die een marionet was van voormalig dictator Efraín Rios Montt. Kranten melden dagelijks nieuwe arrestaties van corrupte ex-functionarissen. Rios Montt is onder huisarrest geplaatst.

Toch is de instelling van de Ciciacs geen gelopen race. Alles hangt af van de stemming in het congres die komende week zal plaatsvinden. De meningen zijn sterk verdeeld. Conservatieve politici vrezen 'aantasting van de nationale soevereiniteit' en 'overtreding van de Grondwet'. Pleitbezorgers van de Ciciacs zien achter de kritiek wederom de hand van wat zij de 'parallelle krachten' noemen; de maffia die geen enkel belang heeft bij een einde aan de straffeloosheid.

Volgens de initiatiefnemers is internationale steun cruciaal voor het slagen van het initiatief. Daarbij is ook een rol weggelegd voor Nederland, dat vanouds een belangrijke ontwikkelingsrelatie heeft met Guatemala. Minister van ontwikkelingssamenwerking Agnes van Ardenne zei na een bezoek aan Guatemala in september haar steun toe aan de totstandkoming van de Ciciacs.

Ook de kamerleden Kathleen Ferrier (CDA) en Bert Koenders (PvdA), die deelnamen aan een parlementaire missie naar Guatemala, willen zich inspannen om te zorgen dat Nederland de Ciciacs steunt.