België

25 lidstaten zal de Europese Unie tellen na 1 mei. Sommige leden kennen we van nabij, andere alleen van een afstand. In ieder land werd een schrijver gevraagd een portret te maken van zijn land, in tien vaste punten. Op weg naar de uitbreiding wekelijks in de Verdieping een zelfportret van een EU-staat. Na 1 mei volgen de nieuwe EU-leden.

De Vlaming Paul Claes is met gemak de meest virtuoze schrijver in het Nederlandse taalgebied, schreef Trouw-recensent Tom van Deel. Bij Claes, die in 1943 werd geboren in Leuven, is alles van een haast onvoorstelbare perfectie. Of het nou om zijn verhalen of romans, gedichten of essays, vertalingen of pastiches gaat. Claes heeft verschillende belangrijke prijzen op zijn naam staan, zoals de Martinus Nijhoff-prijs (1996) voor vertalingen van poëzie en de Multatuli-prijs (2002) voor zijn roman De Kameleon. Veel geprezen werd Claes om zijn vertalingen van de Ulysses van James Joyce en van Arthur Rimbaud. Paul Claes over zijn land België.

1 Het schilderij

James Ensor, De intrede van Christus in Brussel.

De meest Belgische van alle schilders was de zoon van een Engelsman. Niemand heeft beter dan James Ensor (1860-1949) de carnavaleske nachtmerries van dit surrealistische land verbeeld. Lang hing het reusachtige doek 'De intrede van Christus in Brussel' in het Museum voor Schone Kunsten in Antwerpen. Toen het schilderij een paar jaren geleden door zijn eigenaar werd verkocht, liet de Belgische staat het met een zucht van verlichting naar het buitenland vertrekken.

2 De foto

De 'phénakistiscope' van Joseph Plateau.

De Belgische natuurkundige Joseph Plateau (1801-1883) ontdekte dat snel op elkaar volgende beelden nog een tijdlang op het netvlies blijven natrillen. Die kijkfout maakt de filmkunst mogelijk. In 1832 ontwierp Plateau zijn 'phénakistiscope': de voorloper van de cinématographe van de gebroeders Lumière. Maar de optica werd Plateau fataal: hij werd blind door bij zijn proefnemingen te lang in de zon te kijken.

3 De persoon

Kuifje

De Belg bestaat niet. Hij is Brusselaar, Waal, Vlaming of Duitser uit de Oostkantons. In feite bestaat hij alleen op papier: op zijn identiteitsbewijs of op de landkaart van Europa. De meest typische Belgen zijn dan ook papieren Belgen: Monsieur Poirot van Agatha Christie of Kuifje van Hergé. Als elke Belg is Kuifje een flat character, een figuur zonder reliëf, die het liefst van al zijn vlakke land verlaat om elders in de wereld bewogen avonturen te beleven.

4 Het ding

Het Atomium (Brussel)

Het Atomium is een honderdvijftig miljard keer vergroot model van een ijzerkristal. Op de wereldtentoonstelling van 1958 symboliseerde het met zijn negen bollen België met zijn negen provincies. Intussen zijn die negen provincies er tien geworden, die nu verbonden zijn door de haken en ogen van een federale staatsstructuur. Misschien wordt het ding ooit nog het embleem van Europa, de statenbond die alleen met economische krukken zijn centrifugale krachten kan overwinnen.

5 De tekst

Uit Patrick Roegiers, 'La langue belge est inouïe mais bien entendu personne ne la comprend car elle n'existe pas' (Nouvelle Revue Française, avril 2003).

De Belg heeft geen eigen taal.

In deze zin kan hij gemakkelijk zeggen dat hij dus een oneigenlijke, geroofde, vervuilde, vreemde, bezoedelde, smerige, vulgaire, mislukte, onvolkomen, slecht gesproken taal heeft, vol hiaten, hikken en oprispingen.

De Belg heeft geen moedertaal.

Hij is een paria, een buitenbeentje, een taalwees.

Een babbelaar, een babbelkous die babels spreekt, een brabbelaar, een Brusselaar.

Het Belgisch is een hybride, botte, barbaarse bastaardtaal.

België is het enige lid van de Europese Unie dat niet één maar drie voertalen heeft: Nederlands, Frans en Duits. Elk van die talen verbindt en scheidt het van de omliggende landen (Nederland, Frankrijk en Duitsland). De drie talen doordringen elkaar, zodat geen enkele inwoner zijn 'eigen' taal spreekt. De Vlaming doorspekt zijn Nederlands met Frans, de Waal zijn Frans met Vlaams. Elke Belg is een vreemdeling in zijn eigen taal. Hij is de babels brabbelende Europeaan, Européen, Europüer van de toekomst.

6 Het lied

Le Plat Pays (Jacques Brel)

Avec la mer du Nord pour dernier terrain vague

Et des vagues de dunes pour arrêter les vagues

Et de vagues rochers que les marées dépassent

Et qui ont à jamais le coeur à marée basse

Avec infiniment de brumes à venir

Avec le vent de l'est écoutez-le tenir

Le plat pays qui est le mien.

en in het Nederlands:

Het vlakke land

Wanneer de Noordzee koppig breekt aan hoge duinen

En witte vlokken schuim uiteenslaan op de kruinen

Wanneer de norse vloed beukt aan het zwart basalt

En over dijk en duin de grijze nevel valt

Wanneer bij eb het strand woest is als een woestijn

En natte westenwinden gieren van venijn

Dan vecht mijn land, mijn vlakke land.

Jacques Brel (1928-1978) was de Belg bij uitstek: een Franstalige Brusselaar met Vlaamse wortels. Hij bekritiseerde de kleinburgerlijkheid van Brussel en het klerikalisme van Vlaanderen. Op zijn laatste album, B.R.E.L., beweerde hij dat hij zo beschaamd was over zijn afkomst dat hij zich liever uitgaf voor een Luxemburger. Maar geen enkele chansonnier bezong liefdevoller het vlakke land aan de Noordzee waarvan de enige bergen kathedralen zijn.

7 Het gedicht

HUGO CLAUS, West-Vlaanderen, Tancredo infrasonic (Amsterdam: De Bezige Bij 1952)

WEST-VLAANDEREN

Dun lied donkere draad

Land als een laken

Dat zinkt

Lenteland van hoeven en melk

En kinderen van wilgehout

Koorts en zomerland wanneer de zon

Haar jongen in het koren maakt

Blonde omheining

Met de doofstomme boeren bij de dode haarden

Die bidden 'Dat God ons vergeve voor

Wat hij ons heeft aangedaan'

Met de vissers die op hun boten branden

Met de gevlekte dieren de schuimbekkende vrouwen

Die zinken

Land gij breekt mij aan Mijn ogen zijn scherven

Ik in Ithaka met gaten in mijn vel

Ik leen uw lucht in mijn woorden

Uw struiken uw linden schuilen in mijn taal

Mijn letters zijn: West-Vlaanderen duin en polder

Ik verdrink in u

Land gij wordt een gong in mijn schedel en soms

Later in de havens

Een kinkhoorn: mei en kever Duistere lichte

Aarde.

Hugo Claus is dichter, romancier, verhalenschrijver, toneelauteur, librettist, toneel- en filmregisseur en schilder. Hij is kosmopoliet en provinciaal, Vlaming en Vlamingenhater, hoog geprezen en weinig gelezen, populairder in Nederland dan in België, vijand van Vaderland, Vorst en Kerk, eeuwig kandidaat voor de Nobelprijs literatuur. Zijn enige handicap: hij schrijft in een obscuur idioom dat vertaald altijd verschraalt.

8 Het gerecht

Mosselen met frites/Moules frites.

De grootste bijdrage van de Belg tot het culinaire werelderfgoed is de patates frites. Deze in kokend vet gebakken aardappelreepjes zijn, als alle producten van de volkskeuken, ongezond en lekker. Bij patates frites kun je alles eten, maar bij voorkeur gekookte mosselen. De Belgische surrealist Marcel Broodthaers (1924-1976) verhief een kookpan vol mosselschelpen tot objet trouvé. Dankzij een grootse geldinzameling slaagde het Belgische volk er onlangs in dit kunstwerk waarvan honderdduizenden replica's bestaan voor het patrimonium te redden.

9 De plek

Grande Place, Brussel/Grote Markt, Bruxelles

Brussel is de hoofdstad van België en van de Vlaamse deelstaat, de hoofdzetel van de Europese Unie en het hoofdkwartier van de Noord-Atlantische Verdragsorganisatie. Brusselse projectontwikkelaars dromen er hardop van dat hun stad ooit de hoofdstad van Europa wordt. Dan wordt de Grote Markt vol gotiek, barok en neoclassicisme het centrum van een Europese Markt vol hightech, fastfood en big crime.

10 De gebeurtenis

Het Verdrag van Verdun (843)

In 843 werd het Heilig Roomse Rijk van Karel de Grote verdeeld onder zijn drie kleinzoons. Oost-Frankenland kwam toe aan Lodewijk de Duitser, Midden-Frankenland aan Lotharius en West-Frankenland aan Karel de Kale. Door dat verdrag werden kunstmatige grenzen getrokken die twaalf eeuwen lang betwist zijn. Het vredelievende land bij Schelde en Maas werd het uitgelezen slagveld van Europa. In 1830 creëerden de elkaar wantrouwende grote mogendheden het koninkrijk België als buffer. Twee wereldoorlogen raasden over het machteloze land. De Belgische staat koos als wapenspreuk: Eendracht maakt macht.