Voorrang op de woningmarkt

Het recht op vrije vestiging verdient bescherming. Mensen moeten zelf kunnen bepalen waar ze willen wonen: in een dorp of in de stad, in een flat of een eengezinswoning, in de plaats waar ze al jarenlang wonen of elders.

Schaarste op de woningmarkt zet deze keuzevrijheid onder druk. Jongeren die het ouderlijk huis verlaten, moeten voor een betaalbaar huis naar een andere plaats uitwijken. Ouderen die graag naar een appartement willen, maar dan wel in hun eigen woonplaats, kunnen dat niet vinden en blijven noodgedwongen in een te grote eengezinswoning zitten.

Vrije keuze hebben deze mensen louter in theorie. Intussen moeten ze wel met lede ogen aanzien dat de weinige nieuwe huizen in de buurt naar mensen van buiten de gemeente gaan. Deze al dan niet vermogende 'buitenstaanders' wordt niets in de weg gelegd. Hun keuzevrijheid weegt kennelijk zwaarder.

Daar wil de Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG) iets aan doen. De gemeenten moeten met corporaties en projectontwikkelaars afspraken kunnen maken, zodat eigen inwoners voorrang krijgen. Niet alleen voor goedkope huizen, maar ook in de vrije sector: dat bevordert de doorstroming op de woningmarkt.

Daarvoor zijn goede argumenten. Ouderen en starters verdienen een betere positie op de woningmarkt in hun eigen gemeente. Bovendien, in de praktijk proberen diverse gemeenten al afspraken te maken over de verdeling van woningen, ook in de vrije sector. Dat gebeurt nu besmuikt, en de juridische status van deze afspraken is omstreden. Diverse gemeentenzijn al door de rechter in het ongelijk gesteld. Een heldere rechtsbasis kan leiden tot meer openheid en vooral ook openbare discussie over voorrangsregelingen. Daar hebben huizenkopers van binnen en buiten de gemeente recht op, zodat ze weten hoe hun kansen liggen.

Voorrang voor eigen inwoners mag niet leiden tot muurtjes om gemeenten. Dat is een te vergaande aantasting van het recht op vrije vestiging. Er zijn allerlei varianten denkbaar waarbij mensen van buiten nog steeds een kans hebben, zij het een kleinere: lotingssystemen waarbij 'eigen' inwoners extra lootjes krijgen, quota voor nieuwbouwhuizen voor mensen uit de gemeente. Met dergelijke tussenvormen valt er goed te laveren tussen ieders recht op keuzevrijheid.