'IJzeren Rita'

Critici vinden haar een olifant in een porseleinkast, anderen bewonderen haar daadkracht. Rita Verdonk is tevreden na twee jaar ministerschap. „Je moet soms dingen harder zeggen dan je normaal zou doen.

Het was een nieuwtje van niks uit de Marokkaanse hoofdstad Rabat maar toch een lont in het kruitvat. Rita Verdonk, de minister van integratie en vreemdelingenbeleid, bespeurde een open houding bij autoriteiten om te praten over de kwestie van dubbele nationaliteiten van Marokkanen. ”Het staat op de agenda'', zei ze met enige trots.

Zelfs met deze vage ontwikkeling in een voortslepende discussie trapte Verdonk op een heel lange teen. Met de Marokkaanse regering valt niet te praten over het afstaan van de nationaliteit van onderdanen, ook al wonen ze generaties lang in het buitenland, was de volgende dag de geïrriteerde reactie van de minister van communicatie Nabil Bin Adallah. Nu niet, nooit niet.

Haar opmerking versterkte bij haar vele critici het idee dat Rita weer eens als een olifant door de porseleinkast ging: weinig subtiel en recht op haar doel af. Niet alleen in Nederland, maar nu ook in het buitenland.

Achteraf kan ze er wel een beetje om lachen, vertelt ze in de marge van haar werkbezoek in Marokko. Ach die regering, die moet tegen een stootje kunnen. Ze heeft in ieder geval bereikt dat dubbele nationaliteit hoog op de agenda van het publieke debat is komen te staan.

Verdonk noemt dat zelf 'de geesten rijp maken'. Ze is er al twee jaar mee bezig. Politiek en publiek winnen voor veranderingen. Vooral als deskundigen zeggen dat iets echt onmogelijk is, dan zet ze zich schrap. ''Ik zeg al altijd tegen mijn ambtenaren: ga er maar van uit dat het kan. We merken wel wanneer het niet kan.'' De instelling van de liberale minister zorgt voor opwinding en een frisse wind op haar departement. De verplichte inburgering in het buitenland was ineens geen discriminatie of een inbreuk op het universele recht van gezinsvorming meer. Je kon best allochtonen in Nederland verplichten tot een inburgeringsexamen. De grenzen dicht voor jonge Antillianen zonder toekomstperspectief, dat kon ineens ook.

Zelfs het voor straf terugsturen van criminele jongeren is mogelijk, vond Verdonk. Hoewel alle ministers vóór haar zeiden dat zoiets niet kon vanwege het koninkrijksstatuut, zegt Verdonk gewoon dat het wel kan. Want het is specifiek beleid gericht op een kleine groep jongeren. Dan kunnen ze op de Antillen hoog of laag springen, 'IJzeren Rita' zet door.

Terugkijkend naar de afgelopen twee jaar zegt ze zeer tevreden te zijn. Het zeer emotionele probleem van de 26 000 asielzoekers is hard op weg opgelost te worden. De verplichte inburgering in het buitenland gaat na de zomer van start. De inburgeringsexamens in het binnenland beginnen volgend jaar. Er is een begin gemaakt met de aanpak van illegaal verblijf in Nederland. Enkele samenwerkende moslimorganisaties zijn erkend als gesprekpartners. Imamopleidingen in Nederland komen er aan. In het najaar begint een grote integratiecampagne.

Verdonk: ” De afgelopen twee jaar hebben we gewerkt aan het beleid en de plannen. De komende twee jaar gaan we ze uitvoeren. Voor de volgende verkiezingen in 2007 moet het allemaal werken. Daar ben ik van overtuigd.'' ”Ik heb bewust bepaalde zaken extra aangezet om ze op de publieke agenda te krijgen. Ik wil mensen laten nadenken, het debat stimuleren, kwesties lostrekken. Dan moet je soms dingen harder en duidelijker zeggen dan je in een normaal gesprek zou doenï, zegt Verdonk. Toch wordt haar daardoor verweten dat zij de integratie belemmert of zelfs de kloof tussen allochtonen en autochtonen versterkt. De kritiek komt met golven over haar heen. Niet alleen uit linkse hoek, maar ook in kringen van D66 en CDA kijken ze soms met gekromde tenen naar haar optreden. CDA-kamerlid Mirjam Sterk verweet haar dat ze geen minister van binding was en geen voorbeeld van een minister van integratie. Naïma Azough (GroenLinks) snoof bij haar geurtjes nationalisme op.

”In het begin heeft die kritiek me wel pijn gedaan. Maar als ik zie wat voor ondersteuning ik krijg, in vele brieven en e-mails, in gesprekken die ik voer, dan geeft me dat steun door te gaan met mijn plannen.'' Ze wijst erop dat de huidige coalitie van haar VVD, CDA en D66 met grote wijzigingen op het terrein van integratie en vreemdelingenbeleid zijn gekomen, juist vanwege de onvrede die er onder de bevolking leeft. ”Pim Fortuyn heeft dat bespreekbaar gemaakt.'' Ze heeft tegelijk zoveel bedreigingen ontvangen dat ze permanent wordt bewaakt. Ze ziet het als een noodzakelijk kwaad en wil er niet over praten. Ze voelt zich buitengewoon senang in haar baan van minister met moeilijke en lastige onderwerpen. Haar voorgangers werden steeds somberder naarmate ze langer in functie waren, maar daar heeft Verdonk geen last van, zegt ze. ”Ik doe iets waar ik vroeger op verjaardagsfeestjes veel over sprak. Ik vind het boeiend om aan het roer te staan.'' Ze zegt hard in beleid te zijn, maar zacht voor mensen. Geen generaal pardon voor de 26 000 uitgeprocedeerde asielzoekers. Maar ze helpt wel meer mensen aan een verblijfsvergunning vanwege humanitaire omstandigheden dan haar voorgangers. Ze schrijft nog steeds met een slachtoffer van de aanslag op een moskee in Nederland. Tijdens haar werkbezoek vorig jaar oktober aan Turkije troostte ze in een dorpje persoonlijk een vrouw van wie een dochter in Nederland in een blijf-van-mijn-lijfhuis zat. Diezelfde Mirjam Sterk, die in april fors tegen haar van leer trok, complimenteerde Verdonk enige tijd later na haar bezoek aan Venray, waar autochtone jongeren en Turken bij een moskee met elkaar slaags raakten. De minister had daar de soms heftige tegenstellingen gesust.

Twee karaktereigenschappen maken Rita Verdonk tot wat ze is: ze spreekt altijd duidelijke taal ('Dit pikken we niet', na de moord op Van Gogh) en ze zoekt altijd praktische oplossingen. Bij de gesprekken die ze in Marokko voerde kwam het altijd daarop terug. Wat kunnen wij praktisch voor elkaar betekenen, zo begint ze steevast na de langdradige openingstoespraken van de gastheren als ze het woord krijgt.

Haar programma is gegrondvest op twee beginselen waar ze diep in gelooft: vrijheid van het individu en eigen verantwoordelijkheid. Vanuit deze principes vindt ze dat vluchtelingen het recht hebben hier asiel aan te vragen, maar ook de verantwoordelijkheid hebben weg te gaan als hun aanvraag wordt afgewezen.

''U dient waardig te vertrekken'', verklaarde ze in deze krant.

Ze vindt dat integratie sterk gericht moet zijn op emancipatie van de vrouw. ”Vrouwen die hierheen komen, moeten weten dat ze kunnen werken en dat het niet normaal is als ze door hun man worden opgeslotenï, kon herhaaldelijk uit haar mond worden opgetekend. In Turkije vroeg ze vorig jaar tijdens een bijeenkomst in een dorpshuis met alleen maar mannen op strenge toon: 'Waar zijn de vrouwen?'

Hoewel ze zegt tegen kritiek te kunnen en die ook flink uitdeelt, zijn haar stekeligheden in de richting van bepaalde personen en organisaties opvallend. Vooral als er beladen woorden vallen. Met oud-minister Jan Pronk wilde ze niet meer praten, omdat hij haar deportaties van uitgeprocedeerde asielzoekers verweet. De opmerking van huidig PvdA-kamerlid en oud-minister Klaas de Vries dat haar uitzetbeleid schaamteloos was, nam ze zeer persoonlijk op. Oud-VVD-minister Dijkstal maakte haar boos met zijn uitspraak dat een plan van haar hem deed denken aan het opplakken van jodensterren.

Ze dreigde Vluchtelingenwerk Nederland met het intrekken van een beetje subsidie omdat de organisatie een film had medegefinancierd over de groep van 26 000. En als asielzoekers met hun verhaal naar de media stappen dan zal ze niet schromen het hele dossier te openbaren, schreef ze aan de Tweede Kamer.

Ik laat niet met mij sollen, lijkt Verdonk hiermee aan te willen geven, maar het knaagt ook aan haar publieke imago van een vrouw die tegen een stootje kan.